Μια εμβληματική μορφή των γραμμάτων, μια γυναίκα που ενσάρκωσε όσο λίγοι την έννοια της οικουμενικότητας του ελληνικού πνεύματος, βρίσκεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, καθώς το έργο και η ζωή της αποτελούν πλέον κεφάλαιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, υπήρξε και παραμένει ένα αδιαμφισβήτητο σύμβολο του Ελληνισμού και της ευρωπαϊκής διανόησης, αποδεικνύοντας πως η πνευματική ισχύς δεν γνωρίζει σύνορα.
Η διαδρομή της, από τις γειτονιές της Αθήνας μέχρι τα ανώτατα αξιώματα της γαλλικής ακαδημαϊκής κοινότητας, αποτελεί ένα παράδειγμα αριστείας, επιμονής και βαθιάς καλλιέργειας. Δεν υπήρξε απλώς μια διακεκριμένη βυζαντινολόγος, αλλά μια προσωπικότητα που γεφύρωσε το χάσμα μεταξύ της Ανατολής και της Δύσης, αναδεικνύοντας τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού.
Από την Προσφυγιά στην Κορυφή της Σορβόννης
Γεννημένη στην Αθήνα από γονείς πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, η Ελένη Γλύκατζη έμαθε από νωρίς την αξία της ιστορικής μνήμης. Η καταγωγή της έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ταυτότητάς της, δίνοντάς της το ερέθισμα να ασχοληθεί επισταμένα με την Ιστορία.
Η ακαδημαϊκή της πορεία στη Γαλλία υπήρξε εκθαμβωτική. Το 1976 έγραψε ιστορία, καθώς έγινε η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία 700 ετών του Πανεπιστημίου της Σορβόννης. Το επίτευγμα αυτό δεν ήταν απλώς μια προσωπική νίκη, αλλά μια τομή στα ακαδημαϊκά χρονικά της Ευρώπης, σπάζοντας στερεότυπα αιώνων. Η ανέλιξή της συνεχίστηκε, καθώς αργότερα ανέλαβε τη θέση της Πρυτάνεως της Ακαδημίας του Παρισιού και Καγκελαρίου των Πανεπιστημίων των Παρισίων, αξιώματα που ελάχιστοι ξένοι έχουν καταφέρει να αγγίξουν στη Γαλλία.
Το Βυζάντιο ως Οικουμενική Κληρονομιά
Ως ιστορικός, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ αφιέρωσε τη ζωή της στη μελέτη του Βυζαντίου. Με το έργο της κατάφερε να αλλάξει την οπτική των Ευρωπαίων απέναντι στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, η οποία συχνά αντιμετωπιζόταν ως μια περίοδος παρακμής ή ως ένας «σκοτεινός» μεσαίωνας.
Μέσα από τα συγγράμματα και τις διαλέξεις της, απέδειξε ότι το Βυζάντιο ήταν η κιβωτός του ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού, ο θεματοφύλακας της αρχαίας γραμματείας και το ανάχωμα που επέτρεψε στη Δύση να αναπτυχθεί. Η επιστημονική της επάρκεια την κατέστησε μία από τις κορυφαίες βυζαντινολόγους παγκοσμίως, δίνοντας στο Βυζάντιο τη θέση που του αρμόζει στην παγκόσμια ιστοριογραφία ως αναπόσπαστο κομμάτι της ευρωπαϊκής ταυτότητας.
Μια Ελληνίδα με Ευρωπαϊκή Συνείδηση
Πέρα από την ακαδημαϊκή της δράση, η κυρία Αρβελέρ υπήρξε μια ενεργή πολίτης της Ευρώπης. Υπηρέτησε ως Πρόεδρος του Πανεπιστημίου της Ευρώπης, Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Κέντρου Ζορζ Πομπιντού στο Παρίσι, καθώς και Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών.
Η φωνή της ήταν πάντα παρούσα στα μεγάλα ζητήματα της εποχής. Με παρρησία και σοβαρότητα, τοποθετήθηκε συχνά για θέματα παιδείας, γλώσσας και πολιτικής, υπερασπιζόμενη τις αξίες του ανθρωπισμού και της δημοκρατίας. Για την ίδια, η Ευρώπη δεν ήταν απλώς ένας γεωγραφικός χώρος ή μια οικονομική ένωση, αλλά μια κοινότητα πνεύματος και αξιών, στην οποία η Ελλάδα κατέχει κεντρική και αδιαπραγμάτευτη θέση.
Η Αγάπη για την Ελλάδα και η Παρακαταθήκη
Παρόλο που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στο εξωτερικό, η σχέση της με την Ελλάδα παρέμεινε άρρηκτη. Δεν σταμάτησε ποτέ να δηλώνει υπερήφανη για την ελληνική της καταγωγή και να προβάλλει τα δίκαια της χώρας στα διεθνή φόρα. Η στάση της απέναντι στα εθνικά θέματα ήταν πάντα νηφάλια αλλά και πατριωτική, με την ουσιαστική έννοια του όρου.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δίδαξε ότι ο πραγματικός πατριωτισμός περνάει μέσα από την παιδεία και την αυτογνωσία. Στις δημόσιες παρεμβάσεις της τόνιζε συχνά την ανάγκη των Ελλήνων να γνωρίζουν την ιστορία τους, όχι ως μουσειακό είδος, αλλά ως ζωντανό οργανισμό που καθορίζει το μέλλον.
Η αναγνώρισή της υπήρξε καθολική, έχοντας τιμηθεί με τις ανώτατες διακρίσεις της Γαλλικής και της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, ο μεγαλύτερος τίτλος της είναι αυτός της «Δασκάλας», με την ευρύτερη έννοια. Μιας γυναίκας που με το πνεύμα, την οξυδέρκεια και το έργο της, απέδειξε ότι ο Ελληνισμός μπορεί να είναι εξωστρεφής, ανταγωνιστικός και πρωτοπόρος στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ παραμένει ένα διαχρονικό πρότυπο πνευματικού ανθρώπου που τίμησε την Ελλάδα όσο λίγοι.
