Σύμφωνα με νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στο νευρογνωστικό περιοδικό Entropy από ερευνητές του Τμήματος Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Όσλο, η σύνδεση αυτών των δύο προσεγγίσεων μπορεί να προσφέρει μια πληρέστερη κατανόηση του ανθρώπινου μυαλού.

Στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται το παράδειγμα της πρόβλεψης, η κυρίαρχη θεωρία στη σύγχρονη νευροεπιστήμη, βάσει της οποίας ο εγκέφαλος δημιουργεί συνεχώς προβλέψεις για το τι πρόκειται να συμβεί στη συνέχεια και τις επικαιροποιεί συγκρίνοντάς τις με τις εισερχόμενες αισθητηριακές πληροφορίες. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτή η διαρκής διαδικασία διαμορφώνει την αντίληψη, τη συμπεριφορά και τη συναισθηματική ρύθμιση. Συγκεκριμένα, οι ερευνητές Erik Stänicke, Bendik Hovet, Line Indrevoll Stänicke και οι συνεργάτες τους υποστηρίζουν ότι αυτό το πλαίσιο μοιάζει πολύ με τις παλαιές ψυχαναλυτικές ιδέες για τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν και ερμηνεύουν τον κόσμο. Για πάνω από 130 χρόνια, η ψυχανάλυση αναπτύσσει ψυχολογικές θεωρίες σχετικά με το πώς συμβαίνουν οι προβλέψεις σε υποκειμενικό επίπεδο, τις οποίες η γνωστική νευροψυχολογία μελετά τώρα σε βιολογικό επίπεδο.

Προβλέψεις, προβολές και ανθρώπινη εμπειρία

Η νευροεπιστήμη και η ψυχανάλυση περιγράφουν πολλές από τις ίδιες υποκείμενες νοητικές διαδικασίες, αλλά από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η νευροεπιστήμη εστιάζει στους βιολογικούς και υπολογιστικούς μηχανισμούς στο εσωτερικό του εγκεφάλου, ενώ η ψυχανάλυση εξετάζει πώς αυτές οι διαδικασίες βιώνονται από την υποκειμενική πλευρά του ατόμου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ψυχαναλυτική έννοια της προβολής, την οποία οι ερευνητές θεωρούν στενά συνδεδεμένη με τις προγνωστικές διαδικασίες του εγκεφάλου. Όταν αποδίδουμε ιδιότητες, προθέσεις ή συναισθήματα σε άλλους ανθρώπους, ο εγκέφαλός μας διαμορφώνει την εμπειρία μας για τον κόσμο σύμφωνα με τις ήδη καθιερωμένες προσδοκίες, εξηγεί ο Stänicke. Σύμφωνα με τους ερευνητές, οι προηγούμενες αλληλεπιδράσεις μας με άλλους ανθρώπους επηρεάζουν σταδιακά το τι περιμένουμε από μελλοντικές σχέσεις και καταστάσεις. Αυτό αντιστοιχεί στη νευροεπιστημονική διάκριση ανάμεσα στην αλλαγή των προβλέψεων κάποιου, η οποία ορίζεται ως αντιληπτική συμπερασματολογία, και στην προσπάθεια να εξαναγκαστεί ο κόσμος να συμμορφωθεί με αυτές, δηλαδή στην ενεργό συμπερασματολογία.

Οι προβλέψεις του εγκεφάλου και οι ψυχικές διαταραχές

Τόσο η προγνωστική νευροεπιστήμη όσο και η ψυχαναλυτική θεωρία περιγράφουν το μυαλό ως ένα σύστημα που επιδιώκει τη σταθερότητα και την προβλεψιμότητα, μια κατάσταση ψυχολογικής ισορροπίας γνωστή ως ομοιόσταση. Στο μοντέλο του προγνωστικού εγκεφάλου, η σταθερότητα επιτυγχάνεται με τη μείωση της αβεβαιότητας, καθώς ο εγκέφαλος προσπαθεί συνεχώς να κάνει τον κόσμο πιο κατανοητό βασιζόμενος στις υπάρχουσες προσδοκίες.

Οι ψυχαναλυτές αναφέρονται σε αυτή την τάση του μυαλού να αναπαράγει οικεία μοτίβα σχέσεων, ακόμη και όταν αυτά είναι δυσλειτουργικά, σημειώνει ο Stänicke, ο οποίος πιστεύει ότι αυτή η επικάλυψη των δύο πεδίων προσφέρει νέους τρόπους κατανόησης των ψυχικών διαταραχών. Τα άκαμπτα και επίμονα συμπτώματα, όπως οι παρανοϊκές ιδέες ή η εσωτερικευμένη κριτική φωνή, μπορεί να αποτελούν σταθερά αλλά όχι ιδιαίτερα ευέλικτα μοντέλα πρόβλεψης. Κι όμως, υπάρχουν άνθρωποι που περιμένουν αυτόματα κριτική, απόρριψη ή εχθρότητα από τους άλλους, και επομένως ερμηνεύουν τις καταστάσεις μέσα από αυτό το φίλτρο, παρά το γεγονός ότι η πραγματικότητα δεν το δικαιολογεί.

Αυτά τα βαθιά ριζωμένα νοητικά μοντέλα επιμένουν επειδή μειώνουν την αβεβαιότητα, ακόμη και αν παραμορφώνουν την αντίληψη της πραγματικότητας. Από αυτή την οπτική γωνία, και τα δύο μοντέλα εξηγούν γιατί η διαρκής ψυχολογική αλλαγή απαιτεί χρόνο. Οι προσδοκίες αποθηκεύονται όχι μόνο ως συνειδητές πεποιθήσεις, αλλά και ως βαθιά ριζωμένα μοτίβα στη διαδικαστική μνήμη, τα οποία εκφράζονται στον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους.

Σύμφωνα με τους ερευνητές, η ψυχοθεραπεία πρέπει μερικές φορές να λειτουργεί σε σχεσιακό επίπεδο. Για παράδειγμα, οι νέες εμπειρίες στη σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου μπορούν σταδιακά να βοηθήσουν στην αλλαγή των παγιωμένων σχεσιακών μοτίβων. Η γεφύρωση αυτών των δύο πεδίων μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μια πιο ολιστική ψυχολογία, στην οποία περιλαμβάνονται τόσο οι νευρολογικοί μηχανισμοί όσο και η υποκειμενική εμπειρία, επιτρέποντας την κατανόηση της υποκειμενικότητας με έναν πιο επιστημονικό τρόπο.