Πολύ πριν από η περίφημη «παγίδα του Θουκυδίδη» γίνει viral δια στόματος Σι Τζινπίγνκ ένας άλλος πολιτικός είχε μετατρέψει την αρχαία Ελλάδα σχεδόν σε προσωπικό πολιτικό αφήγημα: ο Μπόρις Τζόνσον.

Από το Brexit μέχρι τη Ρωσία, από τον Περικλή μέχρι τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, ο πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας χρησιμοποίησε όσο λίγοι σύγχρονοι ηγέτες τον Θουκυδίδη, όχι μόνο ως ιστορική αναφορά, αλλά ως εργαλείο πολιτικής ταυτότητας και γεωπολιτικής ερμηνείας

Ο πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός που περιστασιακά επικαλούνταν τους αρχαίους Έλληνες. Είχε εμμονή με τον Περικλή, την Αθήνα, τη ρητορική της δημοκρατίας και, αναπόφευκτα, τον Θουκυδίδη. Σπούδασε στο Balliol College του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης από το 1983 έως το 1987 και αποφοίτησε με BA in Classics.

Ο Θουκυδίδης ως πολιτικό εργαλείο

Η πιο χαρακτηριστική αναφορά του Τζόνσον στον Θουκυδίδη ήρθε όταν ήταν υπουργός Εξωτερικών της Βρετανίας και μιλούσε για τη Ρωσία.

Σε συνέντευξή του στους Sunday Times, όπως μετέδωσε και το ρωσικό πρακτορείο TASS, ο Τζόνσον είπε ότι διάβαζε την «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου» και ότι του φαινόταν προφανής ο παραλληλισμός: η Αθήνα, με τη δημοκρατία, την ανοιχτότητα, τον πολιτισμό και τον τρόπο ζωής της, ήταν γι’ αυτόν το ανάλογο των ΗΠΑ και της Δύσης. Η Ρωσία, αντίθετα, ήταν «κλειστή, άσχημη, μιλιταριστική και αντιδημοκρατική» — σαν τη Σπάρτη.

Ήταν μια φράση που τα είχε όλα: Θουκυδίδη, αρχαία Ελλάδα, Ανατολή και Δύση, δημοκρατία και αυταρχισμό, γεωπολιτική σύγκρουση και θεατρικότητα.

Και αυτό ακριβώς ήταν πάντα το «στυλ Τζόνσον». Δεν χρησιμοποιούσε την αρχαιότητα απλώς ως ιστορική αναφορά. Τη μετέτρεπε σε σκηνή πάνω στην οποία μπορούσε να παίξει τον δικό του πολιτικό ρόλο.

Ο Περικλής, το Brexit και η «δημοκρατία των πολλών»

Αν ο Θουκυδίδης ήταν το μεγάλο ιστορικό πλαίσιο, ο Περικλής ήταν ο προσωπικός ήρωας του Τζόνσον.

Ο Guardian σημείωνε το 2019 ότι ο Τζόνσον φέρεται να είχε στο γραφείο του στη Ντάουνινγκ Στριτ προτομή του Περικλή, τον οποίο αντιμετώπιζε ως πολιτικό πρότυπο. Στο ίδιο άρθρο, ο Simon Jenkins σχολίαζε ειρωνικά ότι ο Τζόνσον δεν έμοιαζε τόσο με τον Περικλή όσο με τον Αλκιβιάδη: χαρισματικό, φιλόδοξο, απρόβλεπτο, αλλά και επικίνδυνο για την πόλη του.

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Τζόνσον χρησιμοποίησε τον Περικλή και στην επιχειρηματολογία υπέρ του Brexit.

Σύμφωνα με ανάλυση του καθηγητή Tim Rood, σε δημοσίευμά του Spectator την περίοδο του δημοψηφίσματος, ο Τζόνσον υποστήριζε ότι ο Περικλής θα ήταν υπέρ της αποχώρησης από την ΕΕ, με το ερώτημα του δημοψηφίσματος να αφορά τελικά την «κυβέρνηση από τους πολλούς, όχι από τους λίγους».

Με άλλα λόγια, ο Τζόνσον δεν έβλεπε το Brexit μόνο ως νομική ή οικονομική επιλογή. Το έντυνε με αρχαιοελληνικό μανδύα: Αθήνα εναντίον γραφειοκρατίας, δημοκρατία εναντίον ελίτ, λαός εναντίον υπερεθνικής εξουσίας.

Ήταν ένα αφήγημα εξαιρετικά αποτελεσματικό πολιτικά — ακόμη κι αν πολλοί κλασσικιστές το θεώρησαν ιστορικά αυθαίρετο.

Οι κλασικοί στο brand Boris

Η σχέση του Τζόνσον με τους αρχαίους δεν ήταν ποτέ ουδέτερη.

Η Charlotte Higgins έγραφε στον Guardian ότι οι κλασικές αναφορές του πρώην πρωθυπουργού δεν λειτουργούσαν τόσο ως βαθιά πολιτική σκέψη όσο ως μέρος του «brand Boris»: μια επίδειξη παιδείας, ευφυολογήματος και ανωτερότητας, που θύμιζε στο κοινό ότι ο Τζόνσον ανήκε στον κόσμο του Ίτον, της Οξφόρδης, των λατινικών και των αρχαίων ελληνικών.

Αυτό ακριβώς έκανε τις αναφορές του τόσο ισχυρές αλλά και τόσο αμφιλεγόμενες.

Για τους υποστηρικτές του, ο Τζόνσον ήταν ένας πολιτικός με ιστορικό βάθος, ικανός να βλέπει τις σύγχρονες κρίσεις μέσα από μεγάλα μοτίβα εξουσίας, δημοκρατίας και αυτοκρατορικής παρακμής.

Για τους επικριτές του, ήταν ένας πολιτικός που χρησιμοποιούσε την αρχαιότητα σαν ρητορικό πυροτέχνημα: για να εντυπωσιάζει, να αποπροσανατολίζει και να ντύνει με μεγαλείο πολύ πιο πεζές πολιτικές επιδιώξεις.

Γιατί ο Θουκυδίδης επιστρέφει συνεχώς στην πολιτική

Ο Θουκυδίδης έχει μια ιδιαίτερη θέση στη σύγχρονη γεωπολιτική επειδή δεν γράφει απλώς ιστορία. Γράφει για την ισχύ, τον φόβο, το συμφέρον, την ύβρη, την παρακμή και τον πόλεμο.

Γι’ αυτό τον επικαλούνται τόσο συχνά ηγέτες, διπλωμάτες και στρατηγικοί αναλυτές.

Ο Σι χρησιμοποιεί την «παγίδα του Θουκυδίδη» για να μιλήσει για την αντιπαράθεση ΗΠΑ – Κίνας. Ο Τζόνσον χρησιμοποίησε τον Θουκυδίδη για να μιλήσει για τη Δύση και τη Ρωσία, αλλά και μέσω του Περικλή για να δώσει στο Brexit αύρα αρχαίας δημοκρατικής εξέγερσης.

Η διαφορά είναι σημαντική. Ο Σι επικαλείται τον Θουκυδίδη ως προειδοποίηση για το διεθνές σύστημα. Ο Τζόνσον τον επικαλούνταν ως πολιτικό καθρέφτη — έναν τρόπο να παρουσιάσει τη Βρετανία και τον εαυτό του ως κληρονόμους μιας αρχαίας δημοκρατικής παράδοσης.

Το πρόβλημα με τις εύκολες αναλογίες

Υπάρχει όμως πάντα ένας κίνδυνος όταν οι πολιτικοί επιστρατεύουν την αρχαία ιστορία: να τη μετατρέψουν σε βολικό σύνθημα.

Ο Θουκυδίδης δεν έγραψε manual για το Brexit. Ούτε η Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. ήταν φιλελεύθερη δημοκρατία με τη σημερινή έννοια. Ούτε η Σπάρτη μπορεί να ταυτιστεί τόσο απλά με τη Ρωσία.

Ακόμη περισσότερο, ο Περικλής του Θουκυδίδη δεν είναι μόνο ο μεγάλος ρήτορας της δημοκρατίας. Είναι και ο ηγέτης που οδηγεί την Αθήνα σε μια στρατηγική σύγκρουση με τεράστιο κόστος.

Όσο για τους Βρετανούς σχολιαστές συνέκριναν τον Τζόνσον όχι με τον Περικλή, αλλά με τον Αλκιβιάδη — τον λαμπερό, ασταθή και επικίνδυνο Αθηναίο που γοήτευε και κατέστρεφε με την ίδια ευκολία.

Από τον Σι στον Μπόρις: Η αρχαία Ελλάδα ως πολιτικό όπλο

Η αναφορά του Σι στον Θουκυδίδη δείχνει πόσο βαθιά έχει περάσει η αρχαία ελληνική σκέψη στο λεξιλόγιο της διεθνούς πολιτικής.Αλλά ο Μπόρις Τζόνσον δείχνει κάτι διαφορετικό: πώς η αρχαία Ελλάδα μπορεί να γίνει εργαλείο πολιτικού branding.

Για τον Σι, ο Θουκυδίδης είναι μια θεωρία για την παγκόσμια ισχύ. Για τον Τζόνσον, ήταν κάτι πιο προσωπικό: ένας τρόπος να εμφανιστεί ως «κληρονόμος» της Αθήνας, της ρητορικής, της ελευθερίας και της δημοκρατικής βούλησης.

Γι’ αυτό και, αν ψάχνει κανείς ποιος δυτικός ηγέτης μίλησε πιο συστηματικά για τον Θουκυδίδη, τον Περικλή και την αρχαία Αθήνα ως πολιτικό υπόδειγμα, η απάντηση οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα στον Μπόρις Τζόνσον.

Έναν πολιτικό που έκανε την αρχαία Ελλάδα μέρος της δημόσιας εικόνας του — άλλοτε ως πηγή έμπνευσης, άλλοτε ως ρητορικό τέχνασμα και άλλοτε ως προειδοποίηση για το πώς η ύβρις ενός ηγέτη μπορεί να γίνει η αρχή της πτώσης του.