Η συζήτηση γύρω από την πιθανή μεταπώληση των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400 από την Τουρκία προς τρίτες χώρες του Κόλπου, όπως το Κατάρ ή τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, έχει αναζωπυρωθεί το τελευταίο διάστημα. Ωστόσο, η κίνηση αυτή δεν φαίνεται ικανή να εξασφαλίσει την άμεση και αυτόματη επανένταξη της Άγκυρας στο πρόγραμμα κατασκευής και αγοράς των αμερικανικών μαχητικών αεροσκαφών F-35.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Σάι Γκαλ, Ισραηλινού αναλυτή και πρώην αντιπροέδρου Εξωτερικών Σχέσεων της Israel Aerospace Industries, το πρόβλημα πλέον ξεπερνά τη φυσική παρουσία του ρωσικού οπλισμού σε τουρκικό έδαφος. Πρόκειται για μια βαθύτερη κρίση, η οποία εστιάζεται κυρίως στην κλονισμένη εμπιστοσύνη μεταξύ της Άγκυρας και των δυτικών συμμάχων της.
Οι τουρκικοί ελιγμοί απέναντι στο τείχος των αμερικανικών κυρώσεων
Η τουρκική κυβέρνηση εξετάζει σοβαρά το σενάριο της παραχώρησης των πυραύλων σε κάποια χώρα του Κόλπου, επιδιώκοντας με αυτόν τον τρόπο να παρακάμψει τις αμερικανικές κυρώσεις βάσει του νόμου CAATSA, οι οποίες οδήγησαν στον πλήρη αποκλεισμό της από το πρόγραμμα των στελθ μαχητικών. Μάλιστα, το τουρκικό υπουργείο Άμυνας έχει επιβεβαιώσει πως βρίσκονται σε εξέλιξη πολυμερείς συζητήσεις για το συγκεκριμένο ζήτημα, αποφεύγοντας ωστόσο να δώσει στη δημοσιότητα περισσότερες λεπτομέρειες.
Από την πλευρά της, η Ουάσινγκτον είχε καταστήσει σαφές από την πρώτη στιγμή ότι η ταυτόχρονη ύπαρξη των F-35 και των S-400 στην ίδια χώρα θα επέτρεπε στη Μόσχα να υποκλέψει ευαίσθητα δεδομένα που αφορούν τις δυνατότητες χαμηλού ίχνους (radar-evading) του αεροσκάφους. Παρόλο που η Άγκυρα δεν ενέταξε ποτέ τους S-400 στο επίσημο δίκτυο αεράμυνας του ΝΑΤΟ, η αγορά τους παρέμεινε το βασικότερο σημείο τριβής στις σχέσεις της με τις ΗΠΑ.
Το αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο των ΗΠΑ και η στάση Τραμπ
Η ελπίδα για μια διπλωματική διέξοδο αναθερμάνθηκε στην Τουρκία μετά τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ. Σε αυτήν, ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσιάστηκε ιδιαίτερα διαλλακτικός, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να αρθούν οι κυρώσεις και να επιτραπεί η πώληση των μαχητικών. Στον τύπο κυκλοφόρησαν μάλιστα πληροφορίες για μια επικείμενη, συμβολική παράδοση έξι αεροσκαφών F-35, με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν να δηλώνει δημόσια την αισιοδοξία του για μια θετική κατάληξη.
Παρά το θετικό κλίμα, ο Σάι Γκαλ υπογραμμίζει πως η αμερικανική νομοθεσία θέτει ιδιαίτερα αυστηρές ασφαλιστικές δικλείδες. Συγκεκριμένα, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ είναι νομικά υποχρεωμένος να πιστοποιήσει γραπτώς προς το Κογκρέσο ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον τους S-400 και ότι έχει δεσμευτεί ρητά να μην προχωρήσει σε μελλοντική αγορά ανάλογου ρωσικού εξοπλισμού. Εάν το Κογκρέσο κρίνει ότι δεν διασφαλίζονται πλήρως τα επιχειρησιακά δεδομένα των αμερικανικών συστημάτων, διατηρεί το δικαίωμα να μπλοκάρει οριστικά τη διαδικασία.
Η παγίδα του «στρατηγικού ξεπλύματος» και ο ρόλος του Κατάρ
Η μεταφορά του επίμαχου συστήματος στο Κατάρ δεν εξαλείφει αυτόματα τους κινδύνους ασφαλείας, σημειώνει ο Ισραηλινός αναλυτής. Κατά τη διάρκεια της εγκατάστασης των πυραύλων στην Τουρκία, Ρώσοι τεχνικοί είχαν άμεση πρόσβαση, πράγμα που σημαίνει ότι μια πιθανή διαρροή κρίσιμων πληροφοριών μπορεί να έχει ήδη συμβεί και δεν αναιρείται με τη μετακίνηση του υλικού. Παράλληλα, η Άγκυρα παραμένει στενά συνδεδεμένη με τη Μόσχα μέσω μεγάλων οικονομικών και ενεργειακών έργων, όπως ο αγωγός TurkStream και ο πυρηνικός σταθμός στο Άκουγιου.
Επιπλέον, το Κατάρ αποτελεί τη χώρα που φιλοξενεί τη στρατηγικής σημασίας αμερικανική αεροπορική βάση Αλ Ουντέιντ. Η εγκατάσταση ρωσικών οπλικών συστημάτων εκεί θα μετέφερε απλώς το πρόβλημα ασφαλείας στο εσωτερικό ενός άλλου κομβικού συμμάχου της Ουάσινγκτον. Ο Γκαλ χαρακτηρίζει την κίνηση αυτή ως «στρατηγικό ξέπλυμα» και όχι ως ουσιαστική επίλυση του προβλήματος. Μια τέτοια εξέλιξη θα απαιτούσε επιπλέον την έγκριση της Μόσχας, η οποία είναι βέβαιο ότι θα ζητούσε γεωπολιτικά ανταλλάγματα για να διατηρήσει την επιρροή της.
Η γραφειοκρατία του Πενταγώνου και το κοινό μέτωπο Ελλάδας - Ισραήλ
Ακόμα και στην περίπτωση που ο Λευκός Οίκος έδινε το πράσινο φως, οι απαιτούμενες διαδικασίες είναι εξαιρετικά σύνθετες. Οι τεχνικοί και γραφειοκρατικοί έλεγχοι από το Πεντάγωνο, τις υπηρεσίες πληροφοριών και τις γραμμές παραγωγής είναι τόσο χρονοβόροι, ώστε εκτιμάται ότι θα ξεπεράσουν χρονικά τη θητεία της τρέχουσας αμερικανικής κυβέρνησης.
Την ίδια στιγμή, η Αθήνα και το Τελ Αβίβ προβάλλουν ισχυρές αντιρρήσεις απέναντι σε μια ενδεχόμενη τουρκική επιστροφή στο πρόγραμμα. Ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου έχει παρέμβει προσωπικά προς τον Τραμπ, ζητώντας να μην προχωρήσει η πώληση των μαχητικών, ώστε να διαφυλαχθεί το ποιοτικό στρατιωτικό πλεονέκτημα του Ισραήλ στην ευρύτερη περιοχή.
Σε ανάλογο ύφος, ο Νίκος Δένδιας ξεκαθάρισε ότι η Ελλάδα τάσσεται κατά της παραχώρησης των F-35 στην Τουρκία, αλλά και κατά της παροχής δυτικής τεχνολογίας για την ανάπτυξη των εγχώριων τουρκικών μαχητικών.
Σύμφωνα με τα τρέχοντα δεδομένα, η Ελλάδα και το Ισραήλ αναμένεται να παραλάβουν τα νέα τους F-35 το 2028. Αντίθετα, η Τουρκία θα συνεχίσει να βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα εξαιρετικά δαιδαλώδες πολιτικό και διπλωματικό τοπίο στην Ουάσινγκτον. Όπως συνοψίζει ο Σάι Γκαλ, οι S-400 μπορεί τελικά να απομακρυνθούν από την Τουρκία, όμως το στρατηγικό πρόβλημα στις σχέσεις της με τη Δύση θα παραμείνει.
