Σε μία από τις σφοδρότερες διπλωματικές συγκρούσεις των τελευταίων ετών εξελίσσεται πλέον η αντιπαράθεση μεταξύ Ισραήλ και Τουρκίας, καθώς η ανταλλαγή κατηγοριών ανάμεσα στην κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου και την Άγκυρα ξεπερνά κατά πολύ τα συνηθισμένα όρια της διπλωματικής ρητορικής.
Ο νέος γύρος έντασης ξέσπασε μετά τις δηλώσεις του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στις 28 Αυγούστου, με τον Τούρκο πρόεδρο να εξαπολύει νέα επίθεση εναντίον της ισραηλινής κυβέρνησης. Ο Ερντογάν κατηγόρησε το Ισραήλ ότι επιδιώκει την αποσταθεροποίηση της ευρύτερης περιοχής, ενώ χαρακτήρισε τον σιωνισμό «ριζοσπαστική, κατοχική και γενοκτονική ιδεολογία».
Η απάντηση της Ιερουσαλήμ ήταν εξαιρετικά σκληρή. Το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών χαρακτήρισε ευθέως τον Ερντογάν «αντισημίτη», υποστηρίζοντας ότι επιδίδεται συστηματικά σε υποκίνηση εναντίον του εβραϊκού κράτους. Παράλληλα, κατηγόρησε τον Τούρκο πρόεδρο ότι έχει υπονομεύσει τη δημοκρατία στο εσωτερικό της χώρας του, έχει φυλακίσει πολιτικούς αντιπάλους, υποστηρίζει και φιλοξενεί στελέχη της Χαμάς και έχει πραγματοποιήσει στρατιωτικές επεμβάσεις σε γειτονικά κράτη.
Η Άγκυρα σηκώνει το γάντι
Η τουρκική απάντηση ήρθε λίγες ώρες αργότερα και ήταν αντίστοιχης έντασης. Σε επίσημη ανακοίνωση της 29ης Αυγούστου, το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών έκανε λόγο για «ψέματα και συκοφαντίες» σε βάρος του Ερντογάν, τα οποία, κατά την Άγκυρα, αντανακλούν τη νοοτροπία «των εγκληματιών στην ισραηλινή κυβέρνηση, πρώτος μεταξύ των οποίων ο Νετανιάχου».
Η Τουρκία επανέφερε τις κατηγορίες της περί «γενοκτονίας» στη Γάζα και υποστήριξε ότι η ισραηλινή κυβέρνηση ακολουθεί μία πρωτοφανή επεκτατική πολιτική στη Μέση Ανατολή. Ακόμη πιο χαρακτηριστική της έντασης ήταν η αναφορά του τουρκικού ΥΠΕΞ στην «προπαγανδιστική μηχανή του Γκέμπελς», με την οποία συνέκρινε τις επικοινωνιακές πρακτικές ισραηλινών θεσμών.
Πρόκειται όμως για κάτι περισσότερο από μία ακόμη λεκτική σύγκρουση Ερντογάν–Νετανιάχου.
Η Συρία στο επίκεντρο της σύγκρουσης
Πίσω από τη δημόσια αντιπαράθεση βρίσκεται μια βαθύτερη γεωπολιτική σύγκρουση συμφερόντων, με βασικό πεδίο τη Συρία.
Το Ισραήλ παρακολουθεί με αυξανόμενη ανησυχία την προσπάθεια της Άγκυρας να διευρύνει τη στρατιωτική και πολιτική επιρροή της στη συριακή επικράτεια. Η ένταση αυξήθηκε ιδιαίτερα μετά τις ισραηλινές στρατιωτικές ενέργειες εναντίον συριακής αεροπορικής εγκατάστασης, την οποία το Ισραήλ συνέδεσε με σχέδια ενίσχυσης της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας. Η Άγκυρα από την πλευρά της απορρίπτει την ισραηλινή επιχειρηματολογία και κατηγορεί το Ισραήλ ότι χρησιμοποιεί το ζήτημα της Τουρκίας για να δικαιολογήσει τις επιχειρήσεις του στη Συρία.
Η αντιπαράθεση αποκτά επομένως στρατηγικό χαρακτήρα. Τουρκία και Ισραήλ επιδιώκουν να διαμορφώσουν προς όφελός τους τη νέα ισορροπία δυνάμεων στη Συρία και η γεωγραφική εγγύτητα των στρατιωτικών τους δραστηριοτήτων αυξάνει τον κίνδυνο ενός επεισοδίου.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, παρά τη δημόσια σύγκρουση, έχουν υπάρξει πληροφορίες για παρασκηνιακούς διαύλους επικοινωνίας μεταξύ των δύο χωρών ακριβώς για να περιοριστεί ο κίνδυνος μιας ανεξέλεγκτης στρατιωτικής κλιμάκωσης στη Συρία.
Στην αντιπαράθεση και η Κύπρος
Ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα και την Κύπρο έχει το γεγονός ότι το Ισραήλ έχει αρχίσει να χρησιμοποιεί ανοιχτά και το Κυπριακό στη ρητορική του εναντίον της Άγκυρας.
Στον προηγούμενο γύρο της αντιπαράθεσης, το γραφείο του Νετανιάχου είχε χαρακτηρίσει τον Ερντογάν «αντισημίτη δικτάτορα», υπενθυμίζοντας μεταξύ άλλων ότι η Τουρκία «κατέχει το βόρειο τμήμα της Κύπρου». Η αναφορά δεν είναι αμελητέα, καθώς εντάσσει ένα ζήτημα άμεσου ελληνικού και κυπριακού ενδιαφέροντος στην ευρύτερη ισραηλινοτουρκική γεωπολιτική σύγκρουση.
Παράλληλα, η Άγκυρα έχει επιχειρήσει να αυξήσει και τη νομικοπολιτική πίεση προς την ισραηλινή ηγεσία. Στις 21 Αυγούστου ο Τούρκος υπουργός Δικαιοσύνης Ακίν Γκιουρλέκ ανακοίνωσε την έναρξη διαδικασίας για έκδοση «ερυθράς αγγελίας» σε βάρος του Νετανιάχου, στο πλαίσιο της τουρκικής έρευνας για την επέμβαση εναντίον του στολίσκου Sumud που κατευθυνόταν προς τη Γάζα.
Από εταίροι σε περιφερειακούς ανταγωνιστές
Η σημερινή εικόνα απέχει εντυπωσιακά από την εποχή κατά την οποία Τουρκία και Ισραήλ αποτελούσαν στενούς στρατηγικούς εταίρους στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Γάζα, η Χαμάς και η προσωπική αντιπαλότητα Νετανιάχου–Ερντογάν αποτελούν σημαντικούς παράγοντες, όμως η σύγκρουση έχει πλέον βαθύτερες ρίζες.
Η πραγματική διαφορά αφορά το ποια περιφερειακή αρχιτεκτονική θα επικρατήσει στη Μέση Ανατολή και ποιος θα διαθέτει μεγαλύτερη επιρροή στη Συρία και στην Ανατολική Μεσόγειο. Διεθνείς αναλύσεις επισημαίνουν ακριβώς αυτόν τον συνδυασμό προσωπικής αντιπαλότητας και στρατηγικού ανταγωνισμού μεταξύ των δύο ηγετών.
Και εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο παράδοξο: όσο οι δημόσιες δηλώσεις γίνονται περισσότερο εμπρηστικές, τόσο οι δύο πλευρές φαίνεται να αντιλαμβάνονται ότι μια πραγματική στρατιωτική σύγκρουση θα είχε απρόβλεπτες συνέπειες.
Γι’ αυτό και πίσω από τις βαριές εκφράσεις, τις κατηγορίες περί «αντισημιτισμού», «γενοκτονίας» και «εγκληματιών», συνεχίζεται ένας πολύ πιο ψυχρός αγώνας ισχύος. Ισραήλ και Τουρκία μετατρέπονται σταδιακά από δύο δύσκολους περιφερειακούς εταίρους σε δύο ανταγωνιστικές δυνάμεις που διεκδικούν επιρροή στον ίδιο γεωπολιτικό χώρο — και η Συρία εξελίσσεται στο πιο επικίνδυνο σημείο όπου αυτές οι δύο στρατηγικές συναντώνται.
