Η νέα αμυντική συμφωνία Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν αναδιατάσσει τις ισορροπίες από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τη Νότια Ασία, την ώρα που αναλυτές εξετάζουν ένα πιθανό αντίβαρο με Ισραήλ, Ινδία, Ελλάδα, Κύπρο, ΗΑΕ και Σομαλιλάνδη.

Ένα νέο γεωπολιτικό τοπίο αρχίζει να διαμορφώνεται σε μια τεράστια περιοχή που εκτείνεται από την Ανατολική Μεσόγειο και τον Περσικό Κόλπο μέχρι τον Ινδικό Ωκεανό και τη Νότια Ασία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η λεγόμενη «Συμφωνία της Μέκκας», η τριμερής αμυντική συμφωνία που υπέγραψαν στις 7 Αυγούστου η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν.

Η σημασία της δεν περιορίζεται στην απλή στρατιωτική συνεργασία. Οι τρεις χώρες συμφώνησαν ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός από τα συμβαλλόμενα κράτη θα αντιμετωπίζεται ως επίθεση εναντίον όλων, υιοθετώντας έτσι μια αρχή συλλογικής άμυνας που παραπέμπει –χωρίς να ταυτίζεται θεσμικά– στο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, προβλέπεται ανάπτυξη πολιτικών και στρατιωτικών μηχανισμών συνεργασίας, κοινές ασκήσεις και στενότερες σχέσεις μεταξύ των αμυντικών βιομηχανιών.

Ένας άξονας με τεράστια στρατηγική βαρύτητα

Η τριάδα παρουσιάζει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: η Τουρκία διαθέτει έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς του ΝΑΤΟ και μια ταχύτατα αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία, η Σαουδική Αραβία διαθέτει τεράστια οικονομική και ενεργειακή ισχύ, ενώ το Πακιστάν είναι πυρηνική δύναμη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το πακιστανικό πυρηνικό οπλοστάσιο μετατρέπεται αυτομάτως σε «πυρηνική ομπρέλα» για την Τουρκία και τη Σαουδική Αραβία. Το ισραηλινό Institute for National Security Studies (INSS) επισημαίνει ότι υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις στις αντιλήψεις περί απειλών των τριών χωρών, αλλά και ανταγωνισμοί που μπορούν να περιορίσουν την πρακτική εφαρμογή της συμφωνίας.

Η Άγκυρα, άλλωστε, παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ. Το Ισλαμαμπάντ επικεντρώνεται πρωτίστως στην αντιπαράθεσή του με την Ινδία, ενώ το Ριάντ ενδιαφέρεται κυρίως για την ασφάλεια του Κόλπου και τη σταδιακή διαφοροποίηση των στρατηγικών του εξαρτήσεων.

Επομένως, το μεγάλο ερώτημα είναι κατά πόσο η Συμφωνία της Μέκκας θα εξελιχθεί σε πραγματική στρατιωτική συμμαχία ή θα παραμείνει πρωτίστως ένας μηχανισμός πολιτικής και αποτρεπτικής ισχύος.

Το Μπαγκλαντές αλλάζει τα δεδομένα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η προοπτική διεύρυνσης. Το Reuters αποκάλυψε στις 25 Αυγούστου ότι το Μπαγκλαντές εξετάζει θετικά το ενδεχόμενο συμμετοχής, έχοντας δεχθεί πρόσκληση να προσεγγίσει το νέο σχήμα.

Μια τέτοια εξέλιξη θα προκαλούσε ιδιαίτερη ανησυχία στο Νέο Δελχί. Η ένταξη του Μπαγκλαντές σε μια στρατιωτική δομή όπου πρωταγωνιστεί το Πακιστάν θα μετέβαλλε τις ισορροπίες στη Νότια Ασία και θα έφερνε τη Συμφωνία της Μέκκας κυριολεκτικά στα ανατολικά σύνορα της Ινδίας.

Παράλληλα, διεθνείς αναλυτές εξετάζουν και την πιθανότητα μελλοντικής συμμετοχής της Αιγύπτου. Το Chatham House επισημαίνει ότι το Κάιρο παραμένει προς το παρόν προσεκτικό, αποφεύγοντας δεσμεύσεις που θα μπορούσαν να περιορίσουν την παραδοσιακή δυνατότητά του να ισορροπεί μεταξύ διαφορετικών δυνάμεων.

Το «Εξάγωνο» και ο ρόλος της Ελλάδας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αποκτά ενδιαφέρον η ανάλυση που παρουσιάζει το Middle East Forum και αναπαράγει το , σύμφωνα με την οποία απέναντι στη Συμφωνία της Μέκκας θα μπορούσε να διαμορφωθεί ένα ευρύτερο «Εξάγωνο Συμμαχιών».

Ο πυρήνας του θα περιλάμβανε Ισραήλ, Ινδία, Ελλάδα και Κύπρο, με τη συμμετοχή των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Σομαλιλάνδης. Πρόκειται περισσότερο για γεωπολιτική πρόταση αναλυτών παρά για μια ήδη συγκροτημένη επίσημη εξαμερή στρατιωτική συμμαχία.

Η γεωγραφία εξηγεί τη λογική.

Ελλάδα και Κύπρος βρίσκονται στον δυτικό πυλώνα της Ανατολικής Μεσογείου, το Ισραήλ στο επίκεντρο της Μέσης Ανατολής, τα ΗΑΕ στον Περσικό Κόλπο, η Ινδία στον Ινδικό Ωκεανό και η Σομαλιλάνδη απέναντι από την Υεμένη, κοντά στις κρίσιμες θαλάσσιες οδούς που οδηγούν στο Μπαμπ ελ Μαντέμπ.

Δημιουργείται έτσι –τουλάχιστον θεωρητικά– μια γεωστρατηγική αλυσίδα από τη Μεσόγειο μέχρι τον Ινδικό Ωκεανό.

Γιατί αφορά άμεσα την Αθήνα

Για την Ελλάδα, η σημαντικότερη παράμετρος είναι η αναβάθμιση της Τουρκίας. Η Άγκυρα επιχειρεί να μετατραπεί από περιφερειακή δύναμη της Ανατολικής Μεσογείου σε κόμβο ενός ευρύτερου συστήματος ασφάλειας που συνδέει Ευρώπη, Μέση Ανατολή και Ασία.

Η νέα σχέση με το Ριάντ είναι ιδιαίτερα σημαντική, δεδομένου ότι πριν από λίγα χρόνια οι τουρκοσαουδαραβικές σχέσεις βρίσκονταν σε βαθιά κρίση. Τώρα η Τουρκία όχι μόνο αποκαθιστά τις σχέσεις της με τη Σαουδική Αραβία, αλλά συνδέεται μαζί της μέσω ενός επίσημου πλαισίου συλλογικής άμυνας.

Παράλληλα, η εμβάθυνση της αμυντικής συνεργασίας μπορεί να προσφέρει σημαντικά οικονομικά οφέλη στην τουρκική πολεμική βιομηχανία. Αναλυτές που μίλησαν στο Breaking Defense θεωρούν ότι η συμφωνία μπορεί να ενισχύσει τις τουρκικές πωλήσεις οπλικών συστημάτων προς τη Σαουδική Αραβία και να δημιουργήσει ένα ευρύτερο τριμερές αμυντικό «οικοσύστημα».

Για την Αθήνα, συνεπώς, το ζήτημα δεν αφορά μόνο το ποιος θα συνδράμει ποιον σε περίπτωση πολέμου. Αφορά την τεχνολογική, βιομηχανική και διπλωματική ισχύ που μπορεί να συσσωρεύσει η Τουρκία μέσω του νέου σχήματος.

Από την Ανατολική Μεσόγειο μέχρι τον Ινδικό Ωκεανό

Η Συμφωνία της Μέκκας δείχνει κάτι ακόμη βαθύτερο: τα παραδοσιακά γεωγραφικά όρια των περιφερειακών ανταγωνισμών αρχίζουν να εξαφανίζονται.

Το Lowy Institute παρατηρεί ότι το νέο σύστημα ουσιαστικά μειώνει τη στρατηγική απόσταση ανάμεσα στον Περσικό Κόλπο, την Ανατολική Μεσόγειο και τη Νότια Ασία.

Η ελληνοτουρκική αντιπαράθεση, οι σχέσεις Ινδίας–Πακιστάν, η ασφάλεια του Κόλπου, οι σχέσεις Ισραήλ–Τουρκίας και οι εμπορικοί δρόμοι του Ινδικού Ωκεανού δεν αποτελούν πλέον εντελώς ξεχωριστά κεφάλαια.

Αρχίζουν να συνδέονται.

Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί χώρες που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά ανακαλύπτουν κοινά στρατηγικά συμφέροντα. Η Ελλάδα ενισχύει τις σχέσεις της με την Ινδία και το Ισραήλ, ενώ η Τουρκία εμβαθύνει τη συνεργασία της με το Πακιστάν και τη Σαουδική Αραβία.

Δεν έχει ακόμη δημιουργηθεί ένα νέο σύστημα δύο αντίπαλων στρατοπέδων. Ούτε είναι βέβαιο ότι θα δημιουργηθεί.

Ωστόσο, η Συμφωνία της Μέκκας αποτελεί σαφή ένδειξη ότι η αρχιτεκτονική ασφαλείας της ευρύτερης περιοχής αλλάζει. Και εάν το τριμερές σχήμα διευρυνθεί με νέα κράτη, η ανάγκη στενότερης συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και Ινδίας πιθανότατα θα επανέλθει ακόμη πιο έντονα στο προσκήνιο.

Η επόμενη μεγάλη γεωπολιτική αντιπαράθεση, επομένως, ίσως να μην περιορίζεται πλέον στο Αιγαίο, στον Περσικό Κόλπο ή στα σύνορα Ινδίας–Πακιστάν. Ένα ενιαίο στρατηγικό τόξο από την Ανατολική Μεσόγειο έως τον Ινδικό Ωκεανό βρίσκεται σταδιακά υπό διαμόρφωση – και η Ελλάδα βρίσκεται ακριβώς στο δυτικό του άκρο.