Η Μέση Ανατολή βιώνει έναν νέο, ιστορικό μετασχηματισμό, με το επίκεντρο των εξελίξεων να βρίσκεται για άλλη μια φορά στη μαρτυρική γη της Συρίας. Οι τεκτονικές πλάκες της γεωπολιτικής έχουν μετακινηθεί βίαια, οδηγώντας στο τέλος της εποχής της απόλυτης κυριαρχίας του Μπασάρ αλ Άσαντ και ανοίγοντας τον δρόμο για την ανάδυση μιας «Νέας Συρίας», η οποία φέρει ανεξίτηλη την σφραγίδα της Τουρκίας.
Όπως προκύπτει από την ανάλυση των δεδομένων στο πεδίο, η Άγκυρα, υπό την ηγεσία του Προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δεν αρκέστηκε στον ρόλο του παρατηρητή. Αντιθέτως, εκμεταλλεύτηκε το κενό εξουσίας και την αποδυνάμωση του καθεστώτος της Δαμασκού για να εδραιώσει μια ζώνη επιρροής που εκτείνεται βαθιά μέσα στο συριακό έδαφος, αλλάζοντας τον χάρτη της περιοχής. Ωστόσο, αυτή η νέα πραγματικότητα κρύβει θανάσιμους κινδύνους: την αναζωπύρωση και την επιστροφή της τζιχαντιστικής απειλής.
Η Ηγεμονία της Άγκυρας και το Τέλος του Άσαντ
Η πτώση της ισχύος του Μπασάρ αλ Άσαντ δεν ήρθε ξαφνικά, αλλά ήταν το αποτέλεσμα μακροχρόνιας φθοράς και διεθνών πιέσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία κινήθηκε μεθοδικά. Εμφανιζόμενη ως «εγγυήτρια δύναμη» για τον σουνιτικό πληθυσμό και ως ανάχωμα στην κουρδική αυτονομία, η Άγκυρα κατάφερε να θέσει υπό τον έλεγχό της κρίσιμες περιοχές στον βορρά και το κέντρο της χώρας.
Ο Πρόεδρος Ερντογάν, χρησιμοποιώντας τόσο τον τουρκικό στρατό όσο και ένα δίκτυο πληρεξουσίων (proxies), έχει δημιουργήσει ουσιαστικά ένα προτεκτοράτο. Η στρατηγική του είναι διττή:
Δημογραφική Αλλοίωση: Η επιστροφή εκατομμυρίων Σύρων προσφύγων από την Τουρκία σε ελεγχόμενες ζώνες ασφαλείας, αλλάζοντας την πληθυσμιακή σύνθεση και δημιουργώντας μια φιλοτουρκική βάση.
Γεωπολιτικός Έλεγχος: Η αποτροπή δημιουργίας ενός ενιαίου κουρδικού διαδρόμου στα νότια σύνορα της Τουρκίας, που αποτελούσε πάγιο φόβο της Άγκυρας.
Η «Νέα Συρία» δεν είναι πλέον ένα ενιαίο κράτος, αλλά ένα κατακερματισμένο πεδίο όπου η τουρκική λίρα και η τουρκική διοίκηση έχουν τον πρώτο λόγο σε μεγάλες εκτάσεις.
Η Επιστροφή του «Μαύρου Μετώπου»: Οι Τζιχαντιστές
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της νέας τάξης πραγμάτων είναι η επανεμφάνιση ακραίων ισλαμιστικών στοιχείων. Οργανώσεις που είχαν περιθωριοποιηθεί ή είχαν αλλάξει όνομα, όπως η Hayat Tahrir al-Sham (HTS) -πρώην παρακλάδι της Αλ Κάιντα- βρίσκουν πλέον ζωτικό χώρο δράσης.
Η ανάλυση υποδεικνύει ότι πολλές από αυτές τις ομάδες λειτουργούν είτε υπό την ανοχή είτε, σε κάποιες περιπτώσεις, υπό την έμμεση καθοδήγηση των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών, ως εργαλείο επιβολής της τάξης έναντι των αντιπάλων της Άγκυρας. Η διάλυση του κεντρικού κρατικού μηχανισμού της Συρίας επέτρεψε σε πυρήνες τζιχαντιστών να ανασυνταχθούν, να εξοπλιστούν και να διεκδικήσουν ρόλο στη διακυβέρνηση τοπικών κοινοτήτων.
Αυτή η εξέλιξη προκαλεί τρόμο στη Δύση. Ο φόβος είναι ότι η Συρία μετατρέπεται ξανά σε εκκολαπτήριο διεθνούς τρομοκρατίας, με τη διαφορά ότι τώρα οι εξτρεμιστές διαθέτουν κρατική κάλυψη ή τουλάχιστον μια ζώνη ασυλίας στα βόρεια της χώρας.
Ο Ρόλος των ΗΠΑ και η Στάση του Τραμπ
Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, παρακολουθεί τις εξελίξεις με πραγματισμό αλλά και καχυποψία. Αν και η πολιτική του «Πρώτα η Αμερική» ευνοεί την αποχώρηση από ατέρμονους πολέμους, η αναβίωση του ριζοσπαστικού Ισλάμ αποτελεί κόκκινη γραμμή.
Η Ουάσιγκτον βρίσκεται σε δίλημμα. Από τη μία, η συνεργασία με την Τουρκία (χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ) είναι απαραίτητη για τη σταθερότητα. Από την άλλη, η ενίσχυση των τζιχαντιστών απειλεί τα αμερικανικά συμφέροντα και τους Κούρδους συμμάχους των ΗΠΑ (SDF), οι οποίοι νιώθουν προδομένοι από τις εξελίξεις. Ο Τραμπ καλείται να αποφασίσει αν θα επιτρέψει στον Ερντογάν να είναι ο απόλυτος ρυθμιστής ή αν θα παρέμβει για να θέσει όρια στην τουρκική επεκτατικότητα.
Επιπτώσεις για την Περιφερειακή Ασφάλεια
Η μετατροπή της Συρίας σε τουρκική σφαίρα επιρροής έχει άμεσες συνέπειες για όλη την περιοχή, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας και της Κύπρου. Μια Τουρκία που ελέγχει τη βόρεια Συρία είναι μια Τουρκία με αυξημένη αυτοπεποίθηση και στρατιωτική εμπειρία. Επιπλέον, η ύπαρξη χιλιάδων ένοπλων μισθοφόρων και εξτρεμιστών υπό τουρκική διοίκηση αποτελεί ένα «όπλο» που η Άγκυρα έχει αποδείξει στο παρελθόν (Λιβύη, Καραμπάχ) ότι δεν διστάζει να εξάγει.
Η πτώση του Άσαντ δεν έφερε τη δημοκρατία, αλλά μια νέα μορφή κατοχής και αστάθειας. Η διεθνής κοινότητα βρίσκεται μπροστά σε ένα τετελεσμένο γεγονός: Η Συρία άλλαξε αφεντικό, αλλά ο εφιάλτης του εξτρεμισμού παραμένει ζωντανός, πιο επικίνδυνος και πιο οργανωμένος από ποτέ.
