Για τους ανθρώπους, μια ολική έκλειψη Ηλίου είναι ένα εντυπωσιακό θέαμα. Για τα ζώα, όμως, η ξαφνική μετατροπή της ημέρας σε νύχτα μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και να αλλάξει προσωρινά τη συμπεριφορά τους. Πουλιά, καμηλοπαρδάλεις, αγελάδες, αράχνες, ακόμη και κατοικίδια, έχουν επιδειξει ασυνήθιστες συμπεριφορές κατά τη διάρκεια ολικών ηλιακών εκλείψεων.

Τα ζώα βασίζονται σε περιβαλλοντικά ερεθίσματα, όπως το φως και η θερμοκρασία, για να ρυθμίζουν την καθημερινή τους δραστηριότητα. Όταν το φως μειώνεται απότομα και η θερμοκρασία πέφτει, τα ερεθίσματα αυτά αλλάζουν μέσα σε λίγα λεπτά, προκαλώντας αντιδράσεις που ποικίλλουν ανάλογα με το είδος.

Πώς αντιδρούν τα διαφορετικά είδη

Αναφορές για ασυνήθιστες αντιδράσεις των ζώων στις ηλιακές εκλείψεις υπάρχουν εδώ και αιώνες. Μία από τις παλαιότερες καταγραφές προέρχεται από τον Ριστόρο ντ’ Αρέτσο, έναν Ιταλό που πιστεύεται ότι ήταν μοναχός και περιέγραψε όσα συνέβησαν κατά τη διάρκεια μιας ολικής έκλειψης στις 3 Ιουνίου 1239. Καθώς ο Ήλιος εξαφανίστηκε και ο ουρανός σκοτείνιασε, έγραψε, «όλα τα ζώα και τα πουλιά τρομοκρατήθηκαν, ενώ τα άγρια θηρία μπορούσαν εύκολα να παγιδευτούν».

Αιώνες αργότερα, παρόμοιες παρατηρήσεις εξακολουθούν να καταγράφονται. Ο συγγραφέας και «κυνηγός εκλείψεων» Ντέιβ Μπαλτς βρισκόταν στην Κόνα της Χαβάης για την ολική έκλειψη του 1991. Κατά τις μερικές φάσεις της έκλειψης, πριν και μετά την ολικότητα, παρατήρησε έντονη δραστηριότητα στα πουλιά κατά μήκος της προβλήτας.

«Με δυσκολία μπορούσαμε να ακούσουμε ο ένας τον άλλον. Ύστερα ήρθε η ολικότητα και επικράτησε απόλυτη σιωπή», δήλωσε στο περιοδικό National Geographic.

Η «κυνηγός εκλείψεων» Τόρα Γκρίβε βρισκόταν σε αποστολή στη Ζάμπια το 2001 όταν παρατήρησε ότι, μόλις εξαφανίστηκε ο Ήλιος, οι βάτραχοι άρχισαν να βγάζουν ήχους, ενώ τα αρπακτικά πουλιά σταμάτησαν να πετούν κυκλικά, πιθανώς λόγω της αλλαγής στα θερμικά ρεύματα καθώς ο αέρας ψυχόταν. Γύρω από τον νερόλακκο όπου βρισκόταν, οι καμηλοπαρδάλεις «άρχισαν να τρέχουν καθ’ όλη τη διάρκεια της ολικότητας». Όταν ο Ήλιος επέστρεψε, σταμάτησαν και άρχισαν και πάλι να τρώνε τα φύλλα από τα δέντρα.

Καύσωνας: Η «μέθοδος του ανθρώπου των σπηλαίων» ως λύση για δροσερό περιβάλλον

Η ξαφνική αλλαγή από το φως στο σκοτάδι μπορεί να κάνει ορισμένα ζώα να συμπεριφέρονται σαν να έχει πέσει η νύχτα. Τα πουλιά συχνά σταματούν να κελαηδούν μόλις σκοτεινιάσει, ενώ τα νυκτόβια είδη, όπως οι κουκουβάγιες, μπορεί να αρχίσουν να δραστηριοποιούνται σαν να έχει έρθει το σούρουπο.

Αγελάδες έχουν παρατηρηθεί να επιστρέφουν στους στάβλους. Γορίλες σε ζωολογικούς κήπους έχουν καταγραφεί να κινούνται απότομα προς τα τζάμια των χώρων φιλοξενίας τους.

Ακόμη και τα κατοικίδια μπορεί να αντιδράσουν. Σκύλοι και γάτες ενδέχεται να πηγαινοέρχονται νευρικά, να κλαψουρίζουν ή να κρύβονται κατά τη διάρκεια της ολικότητας, συμπεριφορές που ορισμένοι ερευνητές συγκρίνουν με τις αντιδράσεις τους σε πυροτεχνήματα ή καταιγίδες.

Πώς μελετούν οι επιστήμονες τη συμπεριφορά των ζώων κατά τη διάρκεια μιας έκλειψης

Η συλλογή αξιόπιστων επιστημονικών δεδομένων για τη συμπεριφορά των ζώων κατά τις ολικές εκλείψεις είναι δύσκολη. Οι εκλείψεις είναι σπάνιες, η ζώνη ολικότητας αλλάζει κάθε φορά και συχνά περνά από απομακρυσμένες περιοχές.

«Αν θέλεις πραγματικά να μελετήσεις τη συμπεριφορά με ολοκληρωμένο τρόπο, πρέπει να περάσεις πολύ χρόνο στο πεδίο, παρατηρώντας και εφαρμόζοντας αυστηρά πρωτόκολλα», εξηγεί η οικολόγος Ρεμπέκα Τζόνσον από την Ακαδημία Επιστημών της Καλιφόρνιας.

Η Τζόνσον συνέβαλε στη δημιουργία του προγράμματος «Life Responds», μέσω της εφαρμογής iNaturalist. Βιολόγοι και αστρονόμοι χρησιμοποίησαν την εφαρμογή για να συλλέξουν παρατηρήσεις από εκατομμύρια ανθρώπους που παρακολούθησαν τις ολικές εκλείψεις του 2017 και του 2024. Το 2024, η NASA ξεκίνησε επίσης το πρόγραμμα επιστήμης των πολιτών «Eclipse Soundscapes», με στόχο, μεταξύ άλλων, να μελετήσει τον τρόπο με τον οποίο οι γρύλοι αντιδρούν στην έκλειψη.

Όταν επιστρέφει το φως

Η σκοτεινή φάση μιας ολικής έκλειψης διαρκεί ελάχιστα. Και, όπως αλλάζει απότομα η συμπεριφορά των ζώων όταν πέφτει το σκοτάδι, έτσι μπορεί να επανέλθει όταν επιστρέψει το φως.

Τα πουλιά συχνά αρχίζουν και πάλι να κελαηδούν, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση από εκείνη που παρατηρείται σε μια συνηθισμένη αυγή.

Μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, τα περισσότερα ζώα επιστρέφουν στις συνηθισμένες ημερήσιες δραστηριότητές τους.