Σε ένα ορόσημο που φάνταζε ανέφικτο πριν από τέσσερα χρόνια, όταν τα ρωσικά τανκς εισέβαλαν στην Ουκρανία, έφτασε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ενεργειακή απεξάρτηση από τη Ρωσία, ο στρατηγικός στόχος του σχεδίου REPowerEU, αποτελεί πλέον απτή πραγματικότητα και όχι απλώς πολιτική διακήρυξη. Τα στοιχεία που βλέπουν το φως της δημοσιότητας επιβεβαιώνουν ότι η Γηραιά Ήπειρος έκοψε οριστικά τον «ομφάλιο λώρο» με την Gazprom, αναδιατάσσοντας πλήρως τον ενεργειακό της χάρτη.
Από το 45% των εισαγωγών φυσικού αερίου που κατείχε η Ρωσία το 2021, το ποσοστό αυτό έχει πλέον συρρικνωθεί σε μονοψήφια νούμερα, με την Ευρώπη να αποδεικνύει αντανακλαστικά και προσαρμοστικότητα απέναντι στον ενεργειακό εκβιασμό της Μόσχας.
Η νέα αρχιτεκτονική: LNG και ΑΠΕ
Η επιτυχία της αποσύνδεσης δεν ήρθε χωρίς κόστος, αλλά βασίστηκε σε μια ριζική δομική αλλαγή του ενεργειακού μείγματος. Η Ευρώπη αντικατέστησε τους ρωσικούς αγωγούς με δύο βασικούς πυλώνες:
Υγροποιημένο Φυσικό Αέριο (LNG): Η Ευρώπη μετατράπηκε στον μεγαλύτερο πελάτη LNG παγκοσμίως. Οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδείχθηκαν στον στρατηγικό εταίρο που κάλυψε το κενό, ενώ σημαντικό μερίδιο κατέλαβαν το Κατάρ και η Νορβηγία (η οποία αύξησε τη ροή μέσω αγωγών). Η ταχύτατη κατασκευή τερματικών σταθμών υποδοχής (FSRU) σε Γερμανία, Ελλάδα (Αλεξανδρούπολη), Ιταλία και Ολλανδία επέτρεψε την εισροή αερίου από κάθε γωνιά του πλανήτη.
Έκρηξη των Ανανεώσιμων Πηγών: Η κρίση λειτούργησε ως επιταχυντής της πράσινης μετάβασης. Η μαζική εγκατάσταση φωτοβολταϊκών και αιολικών πάρκων, σε συνδυασμό με την ανάκαμψη της πυρηνικής ενέργειας και την υδροηλεκτρική παραγωγή, μείωσαν δραστικά την ανάγκη για καύση αερίου στην ηλεκτροπαραγωγή.
Τα νούμερα της ανατροπής
Τα στατιστικά στοιχεία είναι αποκαλυπτικά για το μέγεθος της μεταστροφής. Το ρωσικό αέριο, που κάποτε κινούσε τη γερμανική βιομηχανία και θέρμαινε τα νοικοκυριά της Κεντρικής Ευρώπης, έχει περιθωριοποιηθεί.
Η Ρωσία, από κυρίαρχος προμηθευτής, έχει πέσει στην τέταρτη ή πέμπτη θέση, πίσω από τη Νορβηγία, τις ΗΠΑ και τις χώρες της Βόρειας Αφρικής. Ακόμη και χώρες που ήταν παραδοσιακά εξαρτημένες, όπως η Αυστρία και η Ουγγαρία, αναγκάστηκαν να διαφοροποιήσουν τις πηγές τους, αν και με πιο αργούς ρυθμούς σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Το πλήγμα για τη Μόσχα
Η απώλεια της ευρωπαϊκής αγοράς συνιστά ένα στρατηγικό και οικονομικό βατερλό για το Κρεμλίνο. Η Gazprom, ο άλλοτε πανίσχυρος ενεργειακός βραχίονας της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής, κατέγραψε ιστορικές ζημιές.
Αδυναμία Υποκατάστασης: Παρά τις προσπάθειες στροφής προς την Ανατολή, η Κίνα δεν μπόρεσε να καλύψει το κενό της Ευρώπης. Οι υποδομές (αγωγοί) προς την Ασία δεν επαρκούν για να διοχετευθούν οι τεράστιες ποσότητες που πήγαιναν στη Δύση, ενώ το Πεκίνο αγοράζει σε πολύ χαμηλότερες τιμές.
Το «Όπλο» που γύρισε Μπούμερανγκ: Η απόπειρα της Ρωσίας να χρησιμοποιήσει την ενέργεια ως όπλο πίεσης απέτυχε, καθώς ένωσε την Ευρώπη αντί να τη διχάσει, επιταχύνοντας την απεξάρτησή της κατά τουλάχιστον μια δεκαετία.
Το κόστος της ασφάλειας
Ωστόσο, η ενεργειακή ανεξαρτησία έχει και την άλλη όψη του νομίσματος. Η εποχή του φθηνού ρωσικού αερίου έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί και αυτό έχει επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα.
Υψηλότερες Τιμές: Το LNG είναι εκ φύσεως ακριβότερο από το αέριο αγωγών (λόγω κόστους υγροποίησης και μεταφοράς). Η ευρωπαϊκή βιομηχανία καλείται να λειτουργήσει με υψηλότερο λειτουργικό κόστος σε σχέση με τους ανταγωνιστές της σε ΗΠΑ και Κίνα.
Μεταβλητότητα: Η εξάρτηση από την παγκόσμια αγορά LNG καθιστά την Ευρώπη ευάλωτη στις διεθνείς διακυμάνσεις. Ένα πρόβλημα σε μονάδα παραγωγής στην Αυστραλία ή μια καταιγίδα στον Κόλπο του Μεξικού επηρεάζει πλέον άμεσα τις τιμές στο Άμστερνταμ (TTF).
Το μάθημα της Εξοικονόμησης
Ένας αθόρυβος πρωταγωνιστής σε αυτή την επιτυχία ήταν η μείωση της ζήτησης. Οι Ευρωπαίοι πολίτες και οι επιχειρήσεις ανταποκρίθηκαν στις εκκλήσεις για εξοικονόμηση ενέργειας. Η βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας των κτηρίων, η στροφή στις αντλίες θερμότητας και η αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών μείωσαν τη συνολική ζήτηση φυσικού αερίου κατά περίπου 20% σε σχέση με τον μέσο όρο της προηγούμενης πενταετίας.
Συμπέρασμα: Μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα
Η ενεργειακή απεξάρτηση της ΕΕ από τη Ρωσία αποτελεί μια γεωπολιτική νίκη πρώτου μεγέθους. Η Ευρώπη απέδειξε ότι μπορεί να μετασχηματίσει την οικονομία της υπό καθεστώς πίεσης.
Πλέον, το στοίχημα μετατοπίζεται. Ο στόχος δεν είναι μόνο η ασφάλεια εφοδιασμού, που φαίνεται να έχει επιτευχθεί, αλλά η διασφάλιση προσιτών τιμών για να παραμείνει η ευρωπαϊκή βιομηχανία ζωντανή. Η επόμενη μέρα βρίσκει την Ευρώπη πιο αυτόνομη, πιο πράσινη, αλλά και πιο συνειδητοποιημένη ότι η ενέργεια είναι ένα αγαθό για το οποίο πρέπει να πληρώσει το τίμημα της ελευθερίας της.
