Η πρώτη επίσκεψη του υπαρχηγού της Γενικής Διοίκησης του Λιβυκού Εθνικού Στρατού, Σαντάμ Χαφτάρ, στην Αθήνα δεν περιορίστηκε σε μια εθιμοτυπική συνάντηση με τον υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Γεραπετρίτη. Ο γιος του ισχυρού άνδρα της Ανατολικής Λιβύης έγινε δεκτός και από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη στο Μέγαρο Μαξίμου, σε μια κίνηση που διπλωματικές πηγές ερμηνεύουν ως ένδειξη της βούλησης της Αθήνας να εμβαθύνει τις σχέσεις της με τη Βεγγάζη, διατηρώντας παράλληλα ανοιχτούς τους διαύλους επικοινωνίας με όλες τις πλευρές του λιβυκού πολιτικού σκηνικού.

Σύμφωνα με διπλωματικές πηγές, η επίσκεψη έρχεται σε συνέχεια της δεύτερης επίσκεψης του κ. Γεραπετρίτη στη Βεγγάζη, στις 28 Μαρτίου, όπου είχε συναντηθεί με τον στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ και με τον πρόεδρο της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Βουλής των Αντιπροσώπων. Οι ίδιες πηγές σημειώνουν ότι το θετικό κλίμα των διμερών σχέσεων επιβεβαιώνεται πλέον και σε ανώτατο πολιτικό επίπεδο.

Ανοιχτοί δίαυλοι με Τρίπολη και Βεγγάζη

Η ελληνική στρατηγική φαίνεται να κινείται πλέον σε δύο παράλληλες κατευθύνσεις: αφενός στη διατήρηση του διαλόγου με τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης και αφετέρου στην ενίσχυση των σχέσεων με την Ανατολική Λιβύη υπό τον Χαφτάρ.

Σύμφωνα με πληροφορίες, η Αθήνα είχε ήδη από προηγούμενες επαφές θέσει ως στόχο να παραμείνουν ανοιχτοί και οι δύο δίαυλοι επικοινωνίας στο ζήτημα της οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών. Μάλιστα, τον περασμένο Μάρτιο φέρεται να είχε εκφραστεί εκ νέου από την πλευρά του στρατάρχη Χαφτάρ ενδιαφέρον για συμμετοχή στις σχετικές συζητήσεις, με το πώς θα μπορούσε να ενταχθεί η ανατολική πλευρά της Λιβύης στη διαδικασία να χαρακτηρίζεται «κυρίως τεχνικό ζήτημα».

Διπλωματικές πηγές υπογραμμίζουν ότι η Βεγγάζη «δεν είχε ποτέ αποκλειστεί» από τις ελληνικές προσεγγίσεις, ενώ ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη διαρκή ελληνική παρουσία στην πόλη από το 2021. Η Ελλάδα, μαζί με την Ιταλία, συγκαταλέγεται στις ελάχιστες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διατηρούν ενεργή διπλωματική παρουσία στη Βεγγάζη.

Στη χθεσινή συνάντηση με τον Σαντάμ Χαφτάρ, ο υπουργός Εξωτερικών και ο Λίβυος αξιωματούχος έδωσαν έμφαση στην εμβάθυνση της οικονομικής συνεργασίας και την προώθηση επενδύσεων, ιδίως στους τομείς της ενέργειας, σε συνέχεια και της επιχειρηματικής αποστολής που είχε πραγματοποιηθεί τον περασμένο Ιανουάριο στη Βεγγάζη. Συμφώνησαν επίσης στην ανάγκη αναβάθμισης των θαλάσσιων και αεροπορικών συνδέσεων μεταξύ των δύο πλευρών.

Μεταναστευτικό και εκπαίδευση της λιβυκής ακτοφυλακής

Σημαντικό μέρος της συζήτησης αφιερώθηκε στο μεταναστευτικό, με τις δύο πλευρές να συμφωνούν στην ενίσχυση της συνεργασίας για τη μείωση των παράτυπων μεταναστευτικών ροών προς την Κρήτη και τη Γαύδο. Αναδείχθηκε επίσης η σημασία της συνέχισης των προγραμμάτων εκπαίδευσης στελεχών της Λιβυκής Ακτοφυλακής στην Ελλάδα, καθώς και η προετοιμασία νέου κύκλου εκπαιδευτικών δράσεων και παροχής τεχνογνωσίας.

Στο ίδιο πλαίσιο, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, κατά τη συνάντησή του με τον Σαντάμ Χαφτάρ στο Μέγαρο Μαξίμου, επαναβεβαίωσε τις ιστορικές σχέσεις Ελλάδας και Λιβύης και συζήτησε τρόπους ενίσχυσης της συνεργασίας, ιδιαίτερα στους τομείς της οικονομίας και των επενδύσεων. Συζητήθηκαν ακόμη η κοινή πρόκληση της παράτυπης μετανάστευσης και η περαιτέρω ενίσχυση της συνεργασίας στο μεταναστευτικό, ενώ τέθηκε και το ζήτημα της οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών καθώς και η προοπτική των σχετικών συζητήσεων.

Το «αγκάθι» του τουρκολιβυκού μνημονίου

Η επανενεργοποίηση των επαφών με τη Βεγγάζη εντάσσεται σε ένα ευρύτερο και σύνθετο γεωπολιτικό πλαίσιο, στο οποίο κυριαρχεί η εκκρεμότητα του λεγόμενου τουρκολιβυκού μνημονίου.

Όπως επισημαίνουν αναλυτές, η Ελλάδα είχε βρεθεί κοντά σε συμφωνία οριοθέτησης με τη Λιβύη την περίοδο 2009–2010, ωστόσο η απώλεια εκείνης της ευκαιρίας άνοιξε τον δρόμο για τη συμφωνία Άγκυρας–Τρίπολης το 2019, η οποία κινείται εκτός των αρχών του Δικαίου της Θάλασσας. Η ελληνική απάντηση υπήρξε η μερική οριοθέτηση ΑΟΖ με την Αίγυπτο τον Αύγουστο του 2020, κίνηση που δημιούργησε μεν νομικό αντίβαρο, χωρίς όμως να επιλύει συνολικά το ζήτημα.

Σήμερα, το βασικό πρόβλημα παραμένει η ίδια η δομή εξουσίας στη Λιβύη. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Τρίπολης και από την άλλη το πολιτικο-στρατιωτικό σύστημα της Ανατολικής Λιβύης υπό τον Χαφτάρ, χωρίς σαφή ενιαία κρατική εκπροσώπηση.

Σε αυτό το περιβάλλον, ακόμη και οι τεχνικές συνομιλίες με την Τρίπολη θεωρείται ότι δύσκολα μπορούν να οδηγήσουν σε συμφωνία, καθώς — όπως εκτιμάται — η λιβυκή πλευρά ενδέχεται να επιχειρήσει να θέσει ως έμμεση βάση το τουρκολιβυκό μνημόνιο, κάτι που η Αθήνα απορρίπτει κατηγορηματικά.

Γι’ αυτό και η ελληνική στρατηγική φαίνεται να συνδυάζει τη συνέχιση του διαλόγου με την Τρίπολη με την ενίσχυση των σχέσεων με τη Βεγγάζη. Η δεύτερη αυτή διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς — κατά τους ίδιους αναλυτές — λειτουργεί και ως μοχλός πίεσης προς την Τρίπολη, αλλά και ως μέσο αποτροπής ενός ενδεχομένου που η Αθήνα θεωρεί κρίσιμο: την πιθανή αναγνώριση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το Κοινοβούλιο της Ανατολικής Λιβύης.

Μια τέτοια εξέλιξη θα ενίσχυε σημαντικά τη νομική και πολιτική επιχειρηματολογία της Τουρκίας, περιορίζοντας τα περιθώρια ελληνικών κινήσεων.

ΑΟΖ και UNCLOS στο επίκεντρο

Κατά τη συνάντηση με τον Σαντάμ Χαφτάρ, ο Γιώργος Γεραπετρίτης επανέλαβε ότι προτεραιότητα της Ελλάδας παραμένει η οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με τη Λιβύη, ως γνήσια γειτονική χώρα με αντικείμενες ακτές, βάσει του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, όπως αυτό αποτυπώνεται στην UNCLOS.

Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών υπογράμμισε τη θέση της Ελλάδας υπέρ μιας ενιαίας και ισχυρής Λιβύης, χωρίς επεμβάσεις τρίτων, ενώ αναδείχθηκε και ο ρόλος της Ελλάδας ως αξιόπιστου συνομιλητή στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών.

Κοινός τόπος των επαφών ήταν ότι η γεωγραφική εγγύτητα Ελλάδας και Λιβύης, σε συνδυασμό με τη σημερινή εύθραυστη διεθνή συγκυρία, καθιστούν αναγκαία την οικοδόμηση μιας αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας για τη σταθερότητα, την ασφάλεια και την ευημερία στην Ανατολική Μεσόγειο.