Η διασφάλιση των ενεργειακών πόρων και η θωράκιση των υποδομών απέναντι σε σύγχρονες απειλές αποτέλεσαν το κεντρικό αντικείμενο μιας σειράς κρίσιμων διπλωματικών επαφών που πραγματοποίησε η ελληνική αποστολή στην αμερικανική ήπειρο. Με επικεφαλής τον Υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου, οι συναντήσεις αυτές ανέδειξαν την επιτακτική ανάγκη για ενεργειακή ασφάλεια και ανθεκτικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο.
Μέσα από ένα πλέγμα πολυμερών συνεργασιών —που περιλαμβάνει το διευρυμένο σχήμα 3+1, τις θεσμικές διαδικασίες του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου (EMGF) και τις στρατηγικές συζητήσεις στο Παγκόσμιο Ενεργειακό Φόρουμ του Atlantic Council— η περιφερειακή συμπόρευση αποκτά πλέον σάρκα και οστά. Οι διεργασίες αυτές δεν περιορίζονται σε θεωρητικές προσεγγίσεις, αλλά μεταφράζονται σε συγκεκριμένες δομές και σαφείς κανόνες που αναμένεται να διέπουν την περιοχή στο εξής.
Αν και οι συζητήσεις για τα ενεργειακά ζητήματα στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αποτελούν καινοτομία, η σημερινή συγκυρία διαφοροποιείται ριζικά. Για πρώτη φορά, η ενεργειακή διπλωματία ξεπερνά το παραδοσιακό πλαίσιο των απλών εμπορικών και οικονομικών ανταλλαγών, αποκτώντας βαθιές γεωπολιτικές προεκτάσεις. Μέσα σε αυτή τη ριζικά αναδιαμορφωμένη περιφερειακή αρχιτεκτονική, η Ελλάδα επιδιώκει να εδραιώσει τη θέση της, λειτουργώντας ως ένας αξιόπιστος άξονας σταθερότητας και γέφυρα συνεργασίας.
Η Επανεκκίνηση του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου στην Ουάσιγκτον
Στην καρδιά των εξελίξεων βρέθηκε η Ουάσιγκτον, όπου τη Δευτέρα 8 Ιουνίου φιλοξενήθηκε στο κτίριο του Εμπορικού Επιμελητηρίου η 10η Υπουργική Συνάντηση του EMGF. Της συνόδου προήδρευσε ο Έλληνας Υπουργός, κ. Σταύρος Παπασταύρου, ενώ τη διοργάνωση ανέλαβαν οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, εκπροσωπούμενες από τον Υπουργό Ενέργειας, Chris Wright.
Η σύνθεση της συνάντησης αντανακλούσε το ευρύ ενδιαφέρον για τις ενεργειακές εξελίξεις της περιοχής, καθώς σε αυτήν συμμετείχαν:
Ο Υπουργός Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας της Κύπρου, κ. Μιχάλης Δαμιανός.
Ο Υπουργός Πετρελαίου και Ορυκτών Πόρων της Αιγύπτου, κ. Karim Badawy.
Ο Υπουργός Ενέργειας και Ορυκτών Πόρων της Ιορδανίας, κ. Σαλέχ Αλί Αλ-Καραμπσέχ.
Επικεφαλής κυβερνητικών αντιπροσωπειών από το Ισραήλ, την Ιταλία και την Παλαιστίνη.
Ανώτατοι εκπρόσωποι από την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Παγκόσμια Τράπεζα.
Η συγκεκριμένη σύνοδος πραγματοποιήθηκε έπειτα από ένα διάστημα σχεδόν τριών ετών αδράνειας, από την περίοδο που η Ελλάδα είχε αναλάβει τα ηνία της προεδρίας του οργανισμού. Η μακρά αυτή παύση και οι συνεχείς αναβολές οφείλονταν κατά κύριο λόγο στην έντονη κρίση που μαστίζει τη Μέση Ανατολή, η οποία είχε προκαλέσει σοβαρές διαφωνίες και αμοιβαίες αντιρρήσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και την Παλαιστίνη.
Παρά τις γεωπολιτικές αντιξοότητες, η κοινή συνειδητοποίηση ότι η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασμού και η προστασία των υποδομών ζωτικής σημασίας αποτελούν ζητήματα υψίστης προτεραιότητας, λειτούργησε ως καταλύτης. Το EMGF αποτελεί το μοναδικό διεθνές βήμα όπου κάθονται στο ίδιο τραπέζι οι κυβερνήσεις της Ιορδανίας, του Ισραήλ και της Παλαιστίνης, πλαισιωμένες από τα ιδρυτικά μέλη (Ελλάδα, Κύπρος, Αίγυπτος, Ιταλία) και τους διεθνείς παρατηρητές, με μοναδική εξαίρεση τη Γαλλία, η οποία δεν εκπροσωπήθηκε στη συγκεκριμένη συνάντηση.
Σύμφωνα με το κοινό ανακοινωθέν που εκδόθηκε μετά το πέρας των εργασιών, οι συμμετέχοντες εστίασαν σε στρατηγικές που θα επιτρέψουν στα κράτη-μέλη να αξιοποιήσουν το Φόρουμ για τη δημιουργία διασυνδεδεμένων και ανθεκτικών ενεργειακών συστημάτων. Βασικός πυλώνας αυτής της προσπάθειας παραμένει το φυσικό αέριο, με απώτερο σκοπό την ανάδειξη της Ανατολικής Μεσογείου σε έναν κρίσιμο ενεργειακό διάδρομο που θα ενώνει τη Μέση Ανατολή, την Αφρική και την Ευρώπη.
Ταυτόχρονα, επιβεβαιώθηκε η κοινή βούληση για στενότερη σύμπραξη, υπό τον απαρέγκλιτο όρο του πλήρους σεβασμού των κυριαρχικών δικαιωμάτων κάθε κράτους επί των φυσικών του πόρων, όπως αυτά ορίζονται από το διεθνές δίκαιο. Οι σύνεδροι δεσμεύτηκαν να προωθήσουν μια εποικοδομητική συνεργασία που θα ενισχύει την ανθεκτικότητα των δικτύων, αναδεικνύοντας παράλληλα τη στενή αλληλεξάρτηση που υπάρχει ανάμεσα στις υποδομές φυσικού αερίου και τα ηλεκτρικά δίκτυα σε αυτή την ιδιαίτερα κρίσιμη χρονική συγκυρία.
Μια εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη της συνάντησης ήταν η ομόφωνη απόφαση για τη μεταβίβαση της Προεδρίας του EMGF στο Ισραήλ, η οποία ξεκινά την 1η Αυγούστου. Το γεγονός ότι η απόφαση αυτή στηρίχθηκε από τις ψήφους της Ιορδανίας και της Παλαιστίνης ερμηνεύτηκε από διπλωματικές πηγές του ελληνικού Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας ως απόδειξη ότι η ανάγκη για ενεργειακή συνεργασία μπορεί να υπερβεί το ιστορικά και πολιτικά φορτισμένο παρελθόν αλλά και το ταραγμένο παρόν της ευρύτερης περιοχής.
Σε σχετική του δήλωση, ο κ. Παπασταύρου επεσήμανε τη σημασία της οικοδόμησης ενός πλαισίου που βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο και σε κοινούς εμπορικούς κανόνες, γεγονός που αποθαρρύνει τις μονομερείς και αναθεωρητικές πρακτικές.
Η Νέα Ενεργειακή Γεωμετρία στο Global Energy Forum του Atlantic Council
Οι προοπτικές της Ανατολικής Μεσογείου βρέθηκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος και κατά τη διάρκεια της Τετάρτης, στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Ενεργειακού Φόρουμ (Global Energy Forum) που διοργάνωσε το Atlantic Council. Κατά τη διάρκεια της συζήτησης για το μέλλον της ευρωπαϊκής ενεργειακής ανθεκτικότητας, ο Έλληνας Υπουργός, μαζί με τον Κύπριο ομόλογό του, κ. Μιχάλη Δαμιανό, ανέλυσαν τις κοινές προτεραιότητες των δύο χωρών στους τομείς των υποδομών και των διασυνδέσεων.
Ο κ. Παπασταύρου παρουσίασε αναλυτικά τα στοιχεία που συνθέτουν τη «νέα ενεργειακή γεωμετρία» της περιοχής, υπογραμμίζοντας τις συστηματικές προσπάθειες που καταβάλλει η ελληνική κυβέρνηση με στόχο την ενεργειακή αυτονομία. Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής βρίσκεται ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου (Vertical Gas Corridor).
Αυτό το δίκτυο διασυνδεδεμένων υποδομών φιλοδοξεί να ενισχύσει την ασφάλεια του εφοδιασμού σε ολόκληρη τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, εξυπηρετώντας μια αγορά 100 εκατομμυρίων καταναλωτών και ενδυναμώνοντας την ευρωπαϊκή και διατλαντική ανθεκτικότητα.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Υπουργού, η νέα αυτή αρχιτεκτονική αποτελείται από συγκεκριμένα γεωμετρικά σχήματα συνεργασίας:
Το Πολύγωνο του EMGF: Αποτελείται από τα οκτώ κράτη-μέλη και τους τρεις διεθνείς παρατηρητές, διαμορφώνοντας ένα σταθερό θεσμικό πλαίσιο που προτάσσει τη συνεργασία έναντι του ανταγωνισμού.
Το Τρίγωνο που γίνεται Τετράγωνο (Σχήμα 3+1): Η στενή συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, με τη θεσμική συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, αναδεικνύει τη στρατηγική αξία των περιφερειακών συμπράξεων. Μέσα από αυτό το σχήμα προωθούνται εμβληματικά έργα μεγάλης κλίμακας, όπως οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις Great Sea Interconnector (GSI) και GREGY, οι οποίες διαμορφώνουν ένα ενιαίο και ολοκληρωμένο ενεργειακό οικοσύστημα που ξεπερνά τα στενά εθνικά σύνορα.
Η Μεγάλη Διαγώνιος του IMEC: Πρόκειται για τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας - Μέσης Ανατολής - Ευρώπης, ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο σχέδιο που στοχεύει στη σύνδεση της ασιατικής ηπείρου με την Ευρώπη. Η πρωτοβουλία αυτή προβλέπει την αξιοποίηση και ενοποίηση λιμένων, σιδηροδρομικών και οδικών δικτύων, καθώς και προηγμένων ψηφιακών υποδομών.
Όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο κ. Παπασταύρου, η Ανατολική Μεσόγειος και η Ελλάδα βρίσκονται στο σημείο τομής και στο επίκεντρο αυτών των διεθνών αξόνων. Οι αναδυόμενες αυτές πρωτοβουλίες, σε συνδυασμό με τη στενή ελληνοαμερικανική συνεργασία, δημιουργούν έναν παγκόσμιο γεωπολιτικό κύκλο, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της Ελλάδας ως μιας κρίσιμης πύλης εισόδου που συνδέει την ευρωπαϊκή ήπειρο με την Ανατολική Μεσόγειο και την ευρύτερη Μέση Ανατολή.
Το Δόγμα του Χιούστον και η Θωράκιση των Κρίσιμων Υποδομών στο Σχήμα 3+1
Την Πέμπτη, οι διπλωματικές διεργασίες μεταφέρθηκαν στο Χιούστον του Τέξας, όπου η ελληνική αντιπροσωπεία συμμετείχε στη δεύτερη υπουργική συνεδρίαση του σχήματος 3+1 για θέματα ενέργειας, με τη συμμετοχή της Ελλάδας, της Κύπρου, του Ισραήλ και των ΗΠΑ. Για ακόμη μία φορά μέσα στην ίδια εβδομάδα, οι συζητήσεις επικεντρώθηκαν στην πορεία των περιφερειακών διασυνδέσεων, καθώς και στις προοπτικές διεύρυνσης και ενίσχυσης αυτής της συμμαχίας.
Κατά τη διάρκεια των εργασιών στο Τέξας, ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα ζητήματα της κυβερνοασφάλειας και της φυσικής προστασίας των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών. Προκειμένου μάλιστα να υπάρξουν άμεσα και χειροπιαστά αποτελέσματα, αποφασίστηκε η συγκρότηση μιας εξειδικευμένης ομάδας εργασίας (task force) που θα αναλάβει αποκλειστικά αυτό το αντικείμενο.
Κεντρικό σημείο αναφοράς και κοινός τόπος όλων των τοποθετήσεων των Υπουργών ήταν η κατηγορηματική παραδοχή ότι η χρήση της ενέργειας ως μέσου πολιτικής πίεσης δεν μπορεί να γίνει ανεκτή. Ο κ. Παπασταύρου έθεσε το ζήτημα με σαφήνεια από την έναρξη της συνεδρίασης, υπογραμμίζοντας ότι η εργαλειοποίηση της ενέργειας αποτελεί μια μη αποδεκτή πρακτική για την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.
Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και ο Αμερικανός Υπουργός Ενέργειας, Chris Wright, σημειώνοντας με νόημα ότι η συνεργασία μέσω του εμπορίου αποτελεί το βέλτιστο αντίδοτο απέναντι στις συγκρούσεις.
Η προσέγγιση αυτή τείνει να εξελιχθεί σε ένα νέο δόγμα περιφερειακής συνεργασίας. Φιλοδοξεί να αποτελέσει τον θεμέλιο λίθο ενός ενεργειακού ψηφιδωτού που βασίζεται στη συμπερίληψη, αποκλείοντας ωστόσο την επιθετικότητα και τις μονομερείς διεκδικήσεις. Οι συμμετέχοντες ανανέωσαν το ραντεβού τους για την επόμενη σύνοδο του σχήματος 3+1, η οποία προγραμματίστηκε να πραγματοποιηθεί στο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2026.
Μέσα από αυτές τις διεργασίες διαμορφώνεται μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα, η οποία θέτει τη συνεργασία ως απαρέγκλιτη προϋπόθεση για τη σταθερότητα. Όσα κράτη επιλέξουν να μην εναρμονιστούν με αυτές τις συνθήκες και τους διεθνείς εμπορικούς κανόνες, ουσιαστικά οδηγούν τον εαυτό τους στον απομονωτισμό — μια διαπίστωση στην οποία συμφώνησαν όλοι οι εταίροι του σχήματος, εκπέμποντας ένα ισχυρό μήνυμα ενότητας.
Η Ίδρυση του Ενεργειακού Κέντρου Ανατολικής Μεσογείου (EMEC)
Η διπλωματική περιοδεία ολοκληρώθηκε με μια εξαιρετικά σημαντική θεσμική πράξη στο Πανεπιστήμιο Rice. Με κοινό στόχο την αποτροπή της εργαλειοποίησης των πόρων, υπογράφηκε η επίσημη διακήρυξη για την ίδρυση του Κέντρου Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου (Eastern Mediterranean Energy Center - EMEC).
Την υπογραφή τους έθεσαν ο Υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ Chris Wright, ο Κύπρος Υπουργός Ενέργειας και Βιομηχανίας Μιχάλης Δαμιανός, ο Έλληνας Υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου και ο Πρέσβης του Ισραήλ στις Ηνωμένες Πολιτείες, κ. Yechiel Leiter.
Η προϊστορία της συγκεκριμένης πρωτοβουλίας έχει βαθιές ρίζες:
Το 2019: Το Υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, μέσω της νομοθετικής πράξης Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act, εισηγήθηκε τη δημιουργία ενός κοινού Κέντρου Ενέργειας με στόχο την προώθηση της στρατηγικής συνεργασίας ανάμεσα σε ΗΠΑ, Ελλάδα, Κύπρο και Ισραήλ, με εμβέλεια σε ολόκληρη την Ευρωμεσογειακή λεκάνη.
Η Πολιτική Στήριξη: Το συγκεκριμένο νομοσχέδιο είχε εξασφαλίσει ευρεία διακομματική υποστήριξη στο Αμερικανικό Κογκρέσο, με τον νυν Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Marco Rubio, να αποτελεί έναν από τους βασικότερους υποστηρικτές του κατά τη διάρκεια της θητείας του στη Γερουσία το 2019.
Η Αναζωογόνηση της Πρωτοβουλίας: Ο κ. Παπασταύρου, σε στενή συνεργασία με τον Αμερικανό ομόλογό του Chris Wright, επανέφερε δυναμικά το ζήτημα στο προσκήνιο. Η κοινή δέσμευση που εκφράστηκε κατά τη διάρκεια της συνόδου P-TEC τον Νοέμβριο του 2025 στην Αθήνα, μετουσιώθηκε σε συστηματικές επαφές του Έλληνα Υπουργού στις ΗΠΑ τον Μάρτιο και τον Ιούνιο του 2026, οδηγώντας τελικά στην υπογραφή της διακήρυξης.
Η πρόσφατη περιφερειακή αστάθεια κατέστησε σαφές ότι η δημιουργία ανθεκτικών συστημάτων είναι απαραίτητη. Το EMEC σχεδιάστηκε για να λειτουργήσει ως μια μόνιμη πλατφόρμα που θα ενισχύει την ασφάλεια, θα διευκολύνει την ανάπτυξη υποδομών και θα ξεκλειδώνει νέες εμπορικές ευκαιρίες στην περιοχή.
Με τη θεσμική θωράκιση του Κογκρέσου, το Κέντρο αναμένεται να ενισχύσει την οικονομική ανθεκτικότητα των περιφερειακών εταίρων. Αυτό θα επιτευχθεί μέσω:
Της διευκόλυνσης των ξένων επενδύσεων.
Της αρτιότερης ολοκλήρωσης των αγορών ενέργειας.
Της τεχνικής υποστήριξης για την ανάπτυξη προηγμένων ενεργειακών συστημάτων.
Της αύξησης του διασυνοριακού εμπορίου και της βελτίωσης της αξιοπιστίας των δικτύων.
Της δημιουργίας των κατάλληλων συνθηκών ώστε αμερικανικές εταιρείες να ανταγωνίζονται σε περιφερειακά έργα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Για την επίτευξη αυτών των στόχων, το EMEC θα επιδιώξει τη στενή σύμπραξη ανάμεσα στις τέσσερις κυβερνήσεις του σχήματος 3+1, τα τεχνικά και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, την ακαδημαϊκή κοινότητα και τον ιδιωτικό τομέα.
Στην επίσημη τελετή που ακολούθησε την υπογραφή, έδωσαν το «παρών» ανώτατα διοικητικά στελέχη κορυφαίων αμερικανικών ενεργειακών κολοσσών, όπως η Chevron, η ExxonMobil και η Cheniere. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο κ. Παπασταύρου είχε πραγματοποιήσει στοχευμένες συναντήσεις με εκπροσώπους των τριών αυτών εταιρειών, με κύριο αντικείμενο την επιτάχυνση των προγραμμάτων ανάπτυξης στον τομέα των υδρογονανθράκων.
Καθίσταται πλέον σαφές ότι η Ανατολική Μεσόγειος αλλάζει ρόλο στον παγκόσμιο χάρτη. Μετατρέπεται σε έναν καθοριστικό παράγοντα γεωπολιτικής σταθερότητας και οικονομικής ευημερίας, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην ουσιαστική θωράκιση της στρατηγικής διατλαντικής σχέσης ανάμεσα στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.
