Η ισχύς ενός στρατεύματος δεν κρίνεται αποκλειστικά από την τεχνολογική υπεροχή των οπλικών του συστημάτων. Κρίνεται από την ικανότητα των ανθρώπων του να τα αξιοποιούν, να τα συντηρούν και, κυρίως, να τα διατηρούν επιχειρησιακά διαθέσιμα όταν οι περιστάσεις το επιβάλλουν. Αυτή η θεμελιώδης παράμετρος βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας αναδιοργάνωσης που παρουσίασε ο υπουργός Εθνικής Άμυνας, Νίκος Δένδιας, εξαγγέλλοντας ετήσια εξοικονόμηση 100 εκατομμυρίων ευρώ.

Η τρίτη φάση της νέας Δομής Δυνάμεων περιλαμβάνει συγχωνεύσεις 56 στρατιωτικών μονάδων και 126 δομών, συγκρότηση σχηματισμών μη επανδρωμένων συστημάτων, ανάπτυξη δορυφορικών δυνατοτήτων και ανακατανομή λειτουργιών μεταξύ των Κλάδων. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η μείωση των διοικητικών επικαλύψεων και η αξιοποίηση σύγχρονου εξοπλισμού θα επιτρέψουν αποτελεσματικότερη χρήση των διαθέσιμων πόρων.

Η κατεύθυνση αυτή έχει σαφή λογική. Ένας στρατός που εξακολουθεί να συντηρεί παρωχημένες εγκαταστάσεις και συστήματα, χωρίς αντίστοιχο επιχειρησιακό αποτέλεσμα, δεσμεύει πόρους που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν αποτελεσματικότερα. Το ζητούμενο, ωστόσο, δεν είναι απλώς να περιοριστεί το κόστος. Είναι να διασφαλιστεί ότι κάθε οργανωτική αλλαγή θα υπηρετεί πρωτίστως την αποστολή των Ενόπλων Δυνάμεων.

Οι συγχωνεύσεις δεν είναι από μόνες τους ούτε λύση ούτε απειλή

Η αναδιάρθρωση των στρατιωτικών μονάδων αποτελεί σύνθετη διαδικασία, με επιχειρησιακές, οικονομικές και κοινωνικές προεκτάσεις. Μια υποστελεχωμένη μονάδα ενδέχεται να αποδώσει καλύτερα όταν ενσωματωθεί σε μεγαλύτερο σχηματισμό με επαρκές προσωπικό και υποστήριξη. Αντίστοιχα, η κατάργηση μιας διοικητικής βαθμίδας μπορεί να περιορίσει τη γραφειοκρατία χωρίς να επηρεάσει την αποστολή των μάχιμων τμημάτων.

Η αποτελεσματικότητα, όμως, δεν εξασφαλίζεται με την απλή μείωση των οργανικών σχημάτων. Προϋποθέτει ορθολογική κατανομή προσωπικού, επάρκεια υποδομών και δυνατότητα έγκαιρης υποστήριξης των μονάδων.

Ο ίδιος ο Νίκος Δένδιας έχει αναφερθεί κατά το παρελθόν σε σοβαρές ανισορροπίες στελέχωσης, επικαλούμενος περιπτώσεις μονάδων στον Έβρο με πληρότητα κάτω του 30%. Η διαπίστωση αυτή αποτελεί ισχυρό επιχείρημα υπέρ της ανάγκης αναδιοργάνωσης. Αναδεικνύει, όμως, και τη δυσκολία του εγχειρήματος: δεν αρκεί η συγκέντρωση των διαθέσιμων δυνάμεων σε λιγότερους σχηματισμούς, εάν δεν αντιμετωπιστούν οι αιτίες που προκαλούν τις ελλείψεις.

Θέλουν να κάνουν την Κρήτη Θεούτα Τούρκοι και Λίβυοι

Επομένως, η συζήτηση δεν μπορεί να περιοριστεί στο πόσες μονάδες θα συγχωνευθούν. Πρέπει να επεκταθεί στο πώς θα στελεχωθούν οι νέες, ποιες αποστολές θα αναλάβουν και με ποιον τρόπο θα εξασφαλιστεί η συνέχεια της επιχειρησιακής τους λειτουργίας.

Σύγχρονα οπλικά συστήματα, διαφορετικές απαιτήσεις σε προσωπικό

Ένα από τα επιχειρήματα της μεταρρύθμισης αφορά τη μικρότερη ανάγκη επάνδρωσης των νέων οπλικών συστημάτων. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε το υπουργείο, μια φρεγάτα FDI προβλέπεται να διαθέτει πλήρωμα 125 ατόμων, έναντι 200 μιας φρεγάτας τύπου S. Αντίστοιχες μειώσεις καταγράφονται στις απαιτήσεις χειριστών ορισμένων νεότερων συστημάτων πυροβολικού και αντιαρματικών όπλων.

Πρόκειται για εξέλιξη που μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος των Ενόπλων Δυνάμεων. Η αυτοματοποίηση επιτρέπει σε λιγότερους χειριστές να εκτελούν αποστολές που παλαιότερα απαιτούσαν περισσότερους ανθρώπους. Παράλληλα, δημιουργεί τη δυνατότητα αξιοποίησης διαθέσιμου προσωπικού σε άλλες κρίσιμες ειδικότητες.

Η τεχνολογική αναβάθμιση, ωστόσο, μεταβάλλει τη φύση των αναγκών αντί να τις καταργεί. Οι χειριστές μη επανδρωμένων αεροσκαφών, οι τεχνικοί ηλεκτρονικών συστημάτων, τα στελέχη κυβερνοάμυνας και όσοι υποστηρίζουν δορυφορικά δίκτυα χρειάζονται εξειδικευμένη εκπαίδευση και διαρκή κατάρτιση.

Ένα σύγχρονο οπλικό σύστημα μπορεί να απαιτεί λιγότερα άτομα για τον άμεσο χειρισμό του, αλλά η αποτελεσματική λειτουργία του εξακολουθεί να εξαρτάται από ένα ευρύτερο δίκτυο τεχνικής και επιχειρησιακής υποστήριξης.

Εδώ ανακύπτει ένα συγκεκριμένο ζήτημα πολιτικού σχεδιασμού. Πόσοι από τους υπηρετούντες θα μετακινηθούν σε νέες ειδικότητες; Πόσο χρόνο απαιτεί η εκπαίδευσή τους; Πώς θα καλυφθούν οι ανάγκες των νέων σχηματισμών χωρίς να επιβαρυνθούν δυσανάλογα οι ήδη υπηρετούντες;

Η απάντηση δεν μπορεί να εξαντλείται στον αριθμό των απαιτούμενων χειριστών ανά σύστημα.

Το κόστος της μετάβασης και οι δεσμεύσεις των 100 εκατομμυρίων

Ο υπουργός εκτιμά ότι οι παρεμβάσεις θα αποφέρουν ετήσια εξοικονόμηση 100 εκατομμυρίων ευρώ, η οποία, σύμφωνα με την εξαγγελία του, θα επιστρέψει στο προσωπικό των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η κυβερνητική παρουσίαση περιλαμβάνει συγκεκριμένα παραδείγματα χαμηλότερων λειτουργικών δαπανών. Το ετήσιο κόστος μιας φρεγάτας FDI υπολογίζεται στα δύο εκατομμύρια ευρώ, έναντι 7,3 εκατομμυρίων για φρεγάτα τύπου S. Επιπλέον, το υπουργείο αναφέρει μείωση κόστους μέσω νέων μεθόδων κατασκευής οχυρωματικών έργων.

Τα στοιχεία αυτά εξηγούν τη συλλογιστική της εξοικονόμησης. Δεν συνιστούν, όμως, πλήρη δημόσιο οικονομικό απολογισμό ολόκληρης της μεταρρύθμισης.

Οι νέες εγκαταστάσεις, η τεχνική εκπαίδευση, η μετεγκατάσταση υπηρεσιών και η ανάπτυξη διαφορετικών ειδικοτήτων απαιτούν αρχικές και επαναλαμβανόμενες δαπάνες. Για να αξιολογηθεί το πραγματικό όφελος, χρειάζεται να προσδιοριστεί όχι μόνο πόσο κοστίζει σήμερα η λειτουργία των παλαιών δομών, αλλά και τι θα απαιτηθεί για τη δημιουργία και τη συντήρηση των νέων.

Η οικονομία δημόσιων πόρων αποτελεί εύλογο στόχο. Η διαφάνεια στον τρόπο υπολογισμού της, όμως, είναι εκείνη που επιτρέπει να κριθεί αν η μεταρρύθμιση αποδίδει όσα υπόσχεται.

Οι στρατιωτικοί δεν είναι αναλώσιμο μέγεθος της αναδιάρθρωσης

Η ανθρώπινη διάσταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ένοπλες Δυνάμεις επιδιώκουν να ενσωματώσουν περισσότερες τεχνολογίες και να λειτουργήσουν με διαφορετική οργανωτική δομή.

Οι ανακατατάξεις επηρεάζουν υπηρεσιακές διαδρομές, τόπους μετάθεσης, οικογενειακές υποχρεώσεις και ανάγκες επανεκπαίδευσης. Καμία από αυτές τις παραμέτρους δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως δευτερεύουσα, διότι επηρεάζει τη δυνατότητα προσέλκυσης, διατήρησης και αξιοποίησης έμπειρου προσωπικού.

Στο Πολεμικό Ναυτικό, ο Δένδιας ανακοίνωσε όριο 200 ημερών παραμονής στη θάλασσα, με διπλάσια αποζημίωση για τις επιπλέον ημέρες υπηρεσίας όταν οι ανάγκες καθιστούν την υπέρβαση αναπόφευκτη.

Η πρόβλεψη αυτή αναγνωρίζει την επιβάρυνση των πληρωμάτων. Παράλληλα, δημιουργεί ένα κριτήριο με το οποίο μπορεί να αξιολογηθεί η κυβερνητική δέσμευση: θα περιοριστεί πράγματι ο χρόνος παρατεταμένης υπηρεσίας ή θα αντισταθμίζεται οικονομικά μια επιβάρυνση που εξακολουθεί να παραμένει;

Η απάντηση θα εξαρτηθεί από τη στελέχωση των πλοίων, τη συχνότητα των αποστολών και την εφαρμογή του νέου καθεστώτος.

Αντίστοιχα, οι συγχωνεύσεις στην ξηρά θα πρέπει να συνοδευτούν από πρόνοια για το προσωπικό που καλείται να μετακινηθεί, να εκπαιδευτεί και να αναλάβει νέες αποστολές. Η ενίσχυση των στρατιωτικών δεν είναι μόνο μισθολογικό ζήτημα. Αφορά τις πραγματικές συνθήκες υπό τις οποίες μπορούν να επιτελούν το έργο τους.

Η επόμενη ημέρα θα κριθεί στις μονάδες, όχι στις εξαγγελίες

Η αναδιοργάνωση που παρουσιάζει το υπουργείο Εθνικής Άμυνας ανταποκρίνεται στην ανάγκη προσαρμογής σε ένα επιχειρησιακό περιβάλλον όπου η τεχνολογία μεταβάλλει ραγδαία τις απαιτήσεις των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Η αξιοποίηση drones, η ανάπτυξη διαστημικών δυνατοτήτων και η αναβάθμιση των συστημάτων διοίκησης αποτελούν σημαντικούς τομείς αυτής της προσαρμογής.

Η επιτυχία τους, ωστόσο, δεν μπορεί να μετρηθεί αποκλειστικά από τα συστήματα που αποκτώνται ή από τις δαπάνες που περιορίζονται.

Θα κριθεί από την επάρκεια των νέων σχηματισμών, την ποιότητα της εκπαίδευσης, τη δυνατότητα συντήρησης του εξοπλισμού και τη διαθεσιμότητα του προσωπικού. Θα κριθεί, επίσης, από το αν οι εξοικονομούμενοι πόροι θα μετατραπούν πράγματι σε καλύτερες υπηρεσιακές συνθήκες και ισχυρότερες επιχειρησιακές δυνατότητες.

Ο Δένδιας παρουσιάζει ένα σχέδιο που επιδιώκει να συνδυάσει τον εκσυγχρονισμό με τη δημοσιονομική αποτελεσματικότητα. Το αν αυτός ο συνδυασμός θα επιτευχθεί αποτελεί αντικείμενο διαρκούς ελέγχου, όχι ζήτημα που μπορεί να κριθεί οριστικά τη στιγμή της ανακοίνωσης.

Η εθνική άμυνα χρειάζεται σύγχρονα όπλα. Χρειάζεται, όμως, εξίσου τους ανθρώπους που θα μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά, με εκπαίδευση, εμπειρία και συνθήκες υπηρεσίας αντάξιες της αποστολής τους.